Máy quét não sắc nét gấp 20 lần PET: Bước ngoặt trong phát hiện ổ động kinh hay chỉ là kỳ vọng?

Một chiếc máy quét não có độ phân giải cao gấp 20 lần máy PET thông thường vừa chính thức được đưa vào ứng dụng lâm sàng tại Bỉ, mở ra kỳ vọng mới trong việc "nhìn sâu" vào những tổn thương vi mô của não bộ.

Nhiều chuyên gia quốc tế nhận định đây có thể là một bước tiến mang tính cách mạng đối với lĩnh vực thần kinh học, đặc biệt trong chẩn đoán và điều trị bệnh động kinh.

Tuy nhiên, liệu công nghệ NeuroExplorer có thực sự tạo ra cuộc cách mạng như những gì đang được kỳ vọng? Thiết bị này có thể thay thế các phương pháp chẩn đoán hiện nay hay không? Và ngành y tế Việt Nam đang đứng ở đâu trong cuộc đua công nghệ hình ảnh thần kinh thế hệ mới?

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS.BS Trần Ngọc Tài, Phó khoa Thần kinh kiêm Trưởng đơn nguyên Rối loạn vận động, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM để làm rõ những vấn đề này.

Xác định chính xác ổ động kinh so với các máy quét não thông thường khác

- Thưa bác sĩ, sự kiện Bệnh viện UZ Leuven đưa máy quét não NeuroExplorer vào ứng dụng lâm sàng đang thu hút sự chú ý lớn. Điểm đột phá của thiết bị này là độ phân giải cao gấp 20 lần so với máy PET thông thường. Bác sĩ đánh giá thế nào về bước tiến công nghệ này trong việc chẩn đoán các tổn thương vi mô tại não?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Thực tế, việc ứng dụng các thế hệ máy quét trong chẩn đoán thần kinh đã có từ lâu, và ở các quốc gia châu Á như Hàn Quốc cũng đã trang bị các hệ thống này. Tuy nhiên, hệ thống máy quét NeuroExplorer mà chúng ta đang đề cập là một nền tảng công nghệ hoàn toàn mới và tiên tiến hơn rất nhiều. Điểm giá trị cốt lõi của thế hệ máy mới này là khả năng hỗ trợ đắc lực trong việc định vị chính xác các ổ tổn thương đóng vai trò là nguyên nhân gây ra bệnh lý động kinh. Đối với chuyên ngành thần kinh học, khi cần xác định rõ ràng ổ động kinh nhằm chuẩn bị cho các ca phẫu thuật can thiệp, thiết bị này mang lại giá trị lâm sàng cực kỳ lớn và cho thấy hiệu quả vượt trội.

- Với sự chênh lệch khổng lồ về độ phân giải như vậy, nhiều người kỳ vọng thiết bị này sẽ thay thế hoàn toàn các phương pháp chẩn đoán hình ảnh thần kinh hiện tại. Quan điểm của bác sĩ về vấn đề này như thế nào?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Cần khẳng định rõ rằng công nghệ mới này không thể phát hiện được toàn bộ các vấn đề về não và nó hoàn toàn không có khả năng thay thế cho những phương tiện chẩn đoán khác. Ví dụ, hệ thống này không thay thế hoàn toàn cho máy quét MRI hay các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh tương tự. Đây bản chất là một công nghệ sinh ra để giúp hỗ trợ định vị thêm các ổ sinh ra động kinh, và nó thực hiện chức năng này khá tốt so với các phương pháp khác hiện hành. Khác với PET sử dụng một kỹ thuật thông thường để xác định ổ gây động kinh, thiết bị này dùng một kỹ thuật khác biệt nhưng không có nghĩa là nó sẽ thay thế hoàn toàn máy PET. Chức năng cốt lõi và lợi ích thực tiễn của nó là nhằm xác định được ổ sinh động kinh và các ổ tổn thương một cách tốt hơn các phương pháp khác.

“

Công nghệ NeuroExplorer mới này không thể phát hiện được
toàn bộ các vấn đề về não và nó hoàn toàn không có khả năng thay thế cho những
phương tiện chẩn đoán khác.

TS-BS Trần Ngọc Tài

- Hệ thống này được cho là có khả năng quan sát chi tiết quá trình sinh hóa của não bộ. Vậy điều này có làm thay đổi cơ chế chẩn đoán và điều trị cho các bệnh lý thần kinh phức tạp hay sa sút trí tuệ không thưa bác sĩ?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Hiện tại, do đây là một công nghệ rất mới nên nó chưa được giới y khoa nghiên cứu một cách hoàn toàn và toàn diện trên mọi khía cạnh. Ở thời điểm hiện nay, sự nổi trội của máy quét này so với các phương pháp khác chủ yếu nằm ở khả năng xác định các ổ sinh động kinh, hay nói cách khác là các ổ trong não gây ra những cơn co giật. Từ việc định vị chính xác đó, công nghệ này giúp cho quá trình phẫu thuật cắt bỏ ổ tổn thương trở nên hoàn hảo hơn rất nhiều. Tuy nhiên, tôi xin nhấn mạnh lại rằng thiết bị này không thể thay thế hoàn toàn các phương pháp chẩn đoán tiêu chuẩn hiện nay như đo điện não đồ, chụp PET hay chụp MRI.

Chỉ tối ưu hóa ở bệnh nhân động kinh

- Có ý kiến cho rằng khả năng nhìn thấu quá trình sinh hóa sẽ giúp tối ưu hóa phác đồ điều trị cá thể hóa cho mọi bệnh nhân mắc bệnh lý về não. Bác sĩ có thể làm rõ hơn về phạm vi ứng dụng thực tế của lợi ích này?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Khái niệm "tối ưu hóa" ở đây cần được hiểu đúng quy mô. Thiết bị này thực chất chỉ được tối ưu hóa cho những bệnh nhân mắc chứng động kinh, chứ không phải áp dụng cho tất cả các bệnh nhân có bệnh lý về não. Cụ thể hơn, máy sẽ phát hiện rất tốt đối với những bệnh nhân có tồn tại ổ trong não gây ra các cơn co giật. Sự tối ưu hóa này mang ý nghĩa là thiết bị giúp y bác sĩ xác định được chính xác ổ gây ra tình trạng động kinh đó. Nếu kỳ vọng rằng đây là một "tiêu chuẩn vàng" để phát hiện ra tất cả các loại bệnh lý về não thì nhận định đó hoàn toàn không chính xác.

- Vậy ngoài bệnh nhân động kinh, những nhóm bệnh lý thần kinh hoặc sọ não khác như u não hay tai biến mạch máu não có được hưởng lợi từ công nghệ quét não tiên tiến này không?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Với công nghệ hiện tại của máy quét này, nhóm đối tượng được hưởng lợi nhiều nhất và trực tiếp nhất chỉ là những bệnh nhân động kinh. Đối với các trường hợp bệnh nhân mắc u não, viêm não, hoặc tai biến mạch máu não, công nghệ này chưa cho thấy sự hưởng lợi vượt trội nào so với những phương pháp chẩn đoán mà y học chúng ta đang sử dụng thường quy. Đồng thời, cũng chưa có cơ sở chắc chắn nào để khẳng định rằng thiết bị này tốt hơn máy PET trong việc giúp phân biệt các loại u não.

- Bác sĩ có thể phân tích sâu hơn về những khó khăn trong quá khứ mà công nghệ NeuroExplorer này đã giải quyết triệt để cho bệnh nhân động kinh?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Điểm lợi ích lớn nhất và mang tính đột phá của hệ thống máy quét này chính là khả năng xác định vị trí tổn thương. Trong thực tế lâm sàng, có rất nhiều trường hợp bệnh nhân lên cơn co giật nhưng các phương pháp chẩn đoán truyền thống như chụp MRI hay chụp PET đều hoàn toàn không thể xác định được vùng nào trong não là nguyên nhân gây ra tình trạng đó, vị trí của cơn co giật nằm ở đâu. Việc máy NeuroExplorer giúp định vị được chính xác vùng tổn thương đó chính là một bước tiến vô cùng quan trọng đối với chuyên ngành thần kinh.

- Với khả năng định vị chính xác như vậy, liệu hệ thống này có giúp bệnh nhân giảm thiểu được các thủ thuật can thiệp chẩn đoán xâm lấn đầy rủi ro như sinh thiết não không?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Hoàn toàn không, máy quét này không được thiết kế để giúp đỡ theo kiểu thay thế phương pháp sinh thiết não. Giá trị cốt lõi của máy là xác định vùng gây ra cơn co giật và động kinh nhằm hỗ trợ trực tiếp cho các bác sĩ lâm sàng trong việc định vị ổ bệnh. Nhờ có sự định vị chính xác này, các bác sĩ ngoại khoa có thể tiến hành phẫu thuật lấy bỏ đúng vị trí tổn thương, qua đó giúp giảm thiểu đáng kể những cuộc mổ không có độ chính xác cao. Thiết bị này đóng vai trò dẫn đường phẫu thuật chứ không phải là công cụ thay thế các can thiệp chẩn đoán tế bào.

Hệ thống chẩn đoán hình ảnh về thần kinh ở Việt Nam còn rất thấp

- Nhìn lại bức tranh thực tế tại Việt Nam, hệ thống chẩn đoán hình ảnh và y học hạt nhân như PET/CT hiện nay đang đáp ứng được nhu cầu khám chữa bệnh thần kinh ở mức độ nào, thưa bác sĩ?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Phải nhìn nhận thẳng thắn rằng, năng lực và mức độ đáp ứng của chuyên ngành y học hạt nhân liên quan đến các máy PET hay CT tại Việt Nam hiện vẫn còn ở mức độ rất thấp so với công nghệ chung của thế giới. Hiện tại, nhu cầu chẩn đoán và điều trị của bệnh nhân trong nước là rất cao. Tuy nhiên, những công nghệ liên quan tới y học hạt nhân của chúng ta còn quá yếu. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc các hệ thống máy móc, kỹ thuật mà Việt Nam đang sở hữu đa phần là các thế hệ máy cũ. Thêm vào đó, tình trạng thiếu thốn nghiêm trọng các sản phẩm chất phóng xạ, hay còn gọi là các kit hóa chất để vận hành máy, đã khiến hiệu quả ứng dụng thực tế bị suy giảm trầm trọng. Thế giới hiện vẫn còn rất nhiều công nghệ tiên tiến mà Việt Nam cần phải nỗ lực đưa về trong thời gian tới.

- Để các trung tâm y tế tuyến đầu của chúng ta có thể sở hữu và làm chủ những hệ thống máy quét hiện đại như NeuroExplorer, theo bác sĩ, đâu là những rào cản lớn nhất cần phải vượt qua?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Sự hiện diện của các hệ thống máy quét tiên tiến này tại các trung tâm y tế đầu ngành của Việt Nam là một điều rất tốt và vô cùng cần thiết, bởi nó sẽ hỗ trợ đắc lực cho các bác sĩ thần kinh trong công tác chẩn đoán và điều trị chính xác. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất và quan trọng nhất hiện nay chính là vấn đề về mặt chi phí. Rào cản thứ hai, tuy yếu hơn, là vấn đề về trình độ chuyên môn của nhân lực y tế trong việc sử dụng hệ thống. Dù vậy, tôi cho rằng bài toán nhân lực có thể được đào tạo và cải thiện rất nhanh chóng. Vấn đề cốt lõi vẫn là chi phí đầu tư. Nếu chúng ta muốn phát triển nền khoa học y học trong nước, đặc biệt là chuyên ngành thần kinh, thì rất cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ của Nhà nước cũng như sự chung tay từ phía bảo hiểm y tế để giải quyết bài toán tài chính này.

- Trong thời gian chờ đợi tiếp cận các công nghệ tối tân của thế giới, ngành y tế chúng ta cần có chiến lược gì để tối ưu hóa nguồn lực hiện tại, tránh tình trạng bị tụt hậu quá xa trong việc chẩn đoán bệnh lý não bộ?

- TS.BS Trần Ngọc Tài: Giải pháp cấp bách lúc này là chúng ta buộc phải tối ưu hóa năng lực của chính những thiết bị y tế mà mình đang có trong tay. Hãy lấy ví dụ về các máy PET hiện hành. Ở thời điểm hiện tại, gần như toàn bộ các hóa chất phóng xạ dùng cho chẩn đoán tại các bệnh viện đều đang rơi vào tình trạng cạn kiệt và bị tạm dừng cung cấp. Nguyên nhân sâu xa là do chúng ta chưa có được những quy định và phương thức kiểm soát hiệu quả việc quản lý hóa chất phóng xạ. Việc tạm dừng này đã đẩy công tác chẩn đoán bằng công nghệ y học hạt nhân trở về con số không tròn trĩnh, dù máy móc vật lý thì vẫn đang nằm đó. Việc ngăn cản hay cấm đoán như hiện nay khiến cho việc đầu tư mua sắm máy móc trở nên vô nghĩa vì không thể sử dụng được.

Chính vì vậy, chúng ta cần phải khẩn trương thay đổi chính sách quản lý đối với các hóa chất và sản phẩm y học. Việc quản lý tốt phải đi đôi với việc đảm bảo nguồn cung ứng đầy đủ để phục vụ trực tiếp cho công tác chẩn đoán bệnh. Xa hơn nữa, để hạn chế tối đa sự tụt hậu công nghệ trong chẩn đoán và điều trị, chính sách quản lý nhà nước là yếu tố mang tính quyết định. Cần có cơ chế mở để các sản phẩm y tế, thiết bị và công nghệ đã được quốc tế chứng minh chất lượng có thể tiếp cận thị trường Việt Nam một cách thuận lợi và rộng rãi, dựa trên nền tảng khuôn khổ quản lý minh bạch và khoa học. Hiện tại, các trang thiết bị y tế, công nghệ và thuốc men thế hệ mới vẫn đang vấp phải vô vàn khó khăn khi muốn tiến vào thị trường Việt Nam. Chỉ khi tháo gỡ được điểm nghẽn về mặt chính sách, chúng ta mới có cơ hội đẩy nhanh tiến độ san bằng khoảng cách về trình độ phát triển y tế so với các nước trên thế giới.

- Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ chuyên sâu và thực tế của bác sĩ!

Hồ Quang (thực hiện)