Thỏa thuận Mỹ - Iran là 'liều thuốc' cho châu Âu đang mệt mỏi?

Sau nhiều tháng căng thẳng tại Trung Đông khiến thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo, Liên minh châu Âu (EU) đã nhanh chóng hoan nghênh thỏa thuận giữa Mỹ - Iran nhằm chấm dứt xung đột và khôi phục hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz.

Đằng sau những tuyên bố ngoại giao về hòa bình và ổn định khu vực là một thực tế khác: Châu Âu đang rất cần một cú hích kinh tế. Giữa lúc tăng trưởng trì trệ, công nghiệp suy yếu và chi phí năng lượng vẫn cao sau nhiều năm khủng hoảng, việc Trung Đông hạ nhiệt có thể mang lại cho EU nhiều hơn một thắng lợi ngoại giao.

Eo biển Hormuz: Điểm nghẽn với châu Âu

Ngay sau khi thông tin về thỏa thuận Mỹ - Iran được công bố, các lãnh đạo hàng đầu của EU đồng loạt bày tỏ sự ủng hộ. Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa nhấn mạnh kỳ vọng về việc khôi phục hoàn toàn tự do hàng hải tại eo biển Hormuz.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cũng coi việc mở lại tuyến vận tải này là điều kiện quan trọng để bảo đảm ổn định khu vực và kinh tế toàn cầu. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, người dự kiến tiếp đón người đồng cấp Mỹ Donald Trump trong cuộc họp G7, cũng đăng tải thông điệp khẳng định việc nối lại giao thông hàng hải không bị hạn chế hay thu phí là điều kiện tiên quyết cho kinh tế thế giới.

Điều đáng chú ý là trong hầu hết các tuyên bố từ Brussels, yếu tố được nhắc tới nhiều nhất không phải chương trình hạt nhân của Iran hay các vấn đề địa chính trị, mà chính là Hormuz.

Không khó để hiểu lí do. Eo biển Hormuz là một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới. Khoảng 20% lượng dầu mỏ thương mại toàn cầu và một phần đáng kể khí đốt hóa lỏng (LNG) phải đi qua khu vực này. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây đều có thể lập tức tác động tới giá năng lượng toàn cầu.

Trong thời gian xung đột leo thang, nhiều nhà phân tích từng cảnh báo giá dầu có thể vượt mốc 100 USD/thùng nếu Hormuz bị phong tỏa kéo dài. Đối với Mỹ, đây là một rủi ro kinh tế đáng kể. Nhưng với châu Âu, tác động còn nghiêm trọng hơn. Sau cuộc khủng hoảng năng lượng do xung đột Nga - Ukraine gây ra, EU đã mất đi nguồn khí đốt giá rẻ từ Nga, buộc phải chuyển sang nhập khẩu LNG với chi phí cao hơn và phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn cung từ Trung Đông. Cùng lúc đó, các ngành công nghiệp chủ lực của Đức, Pháp và Italy vẫn đang vật lộn với giá năng lượng cao kéo dài.

Bởi vậy, việc Hormuz mở lại mang ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc thông thương hàng hải. Đối với châu Âu, đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến hóa đơn điện, chi phí sản xuất, năng lực cạnh tranh công nghiệp và cuối cùng là tăng trưởng kinh tế.

Giá năng lượng giảm có thể tạo hiệu ứng dây chuyền cho toàn bộ nền kinh tế châu Âu

Thị trường tài chính đã phản ứng gần như ngay lập tức với thông tin về thỏa thuận. Giá dầu Brent giảm mạnh, trong khi giá khí đốt tại châu Âu cũng hạ nhiệt. Các chỉ số chứng khoán lớn tại khu vực đồng loạt tăng điểm khi nhà đầu tư đánh giá nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng đã giảm đáng kể. Đối với EU, đây là tín hiệu đặc biệt tích cực.

Trong suốt ba năm qua, năng lượng là nguyên nhân quan trọng nhất thúc đẩy lạm phát tại khu vực đồng euro. Giá điện tăng kéo theo chi phí sản xuất tăng. Chi phí vận tải tăng làm đội giá hàng hóa. Cuối cùng, người tiêu dùng phải gánh mức giá cao hơn cho hầu hết các mặt hàng từ thực phẩm đến dịch vụ.

Nếu giá dầu và khí đốt tiếp tục giảm trong những tháng tới, hiệu ứng tích cực có thể lan rộng khắp nền kinh tế. Các doanh nghiệp sản xuất sẽ được hưởng lợi đầu tiên nhờ chi phí đầu vào giảm. Các hãng vận tải và logistics cũng tiết kiệm được đáng kể chi phí nhiên liệu. Khi áp lực chi phí hạ nhiệt, lạm phát có cơ hội tiếp tục đi xuống.

Đây chính là điều mà Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) đang chờ đợi. Sau giai đoạn tăng lãi suất mạnh để kiểm soát lạm phát, ECB đang đối mặt với bài toán làm sao hỗ trợ tăng trưởng mà không để giá cả tăng trở lại. Một môi trường năng lượng ổn định hơn sẽ giúp ngân hàng trung ương có thêm dư địa để tiếp tục nới lỏng chính sách tiền tệ.

Lãi suất thấp hơn đồng nghĩa với chi phí vay vốn giảm, khuyến khích đầu tư và tiêu dùng. Từ đó, nền kinh tế có thể phục hồi mạnh mẽ hơn. Nói cách khác, một thỏa thuận địa chính trị ở Trung Đông có thể tạo ra tác động tích cực đến tận các nhà máy công nghiệp ở Đức hay các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Pháp.

Thỏa thuận Mỹ - Iran không hẳn là “thuốc chữa bách bệnh” cho châu Âu

Dù vậy, gọi thỏa thuận Mỹ - Iran là “liều thuốc cứu kinh tế châu Âu” có lẽ vẫn còn quá sớm. Trước hết, những thông tin được công bố hiện nay mới chỉ cho thấy các bên đạt được đồng thuận về nguyên tắc. Nhiều chi tiết quan trọng liên quan tới chương trình hạt nhân Iran, cơ chế giám sát hay lộ trình thực thi vẫn chưa được công khai đầy đủ.

Lịch sử Trung Đông cho thấy nhiều thỏa thuận hòa bình từng gặp khó khăn trong quá trình triển khai. Vì vậy, giới đầu tư vẫn sẽ cần thêm thời gian để đánh giá mức độ bền vững của thỏa thuận này. Ngay cả khi mọi việc diễn ra thuận lợi, nền kinh tế châu Âu vẫn đang phải đối mặt với những thách thức mang tính cấu trúc sâu sắc hơn nhiều.

Đức, đầu tàu kinh tế của EU vẫn đang vật lộn với tình trạng tăng trưởng yếu kéo dài. Ngành công nghiệp chế tạo của châu Âu chịu áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ Mỹ và Trung Quốc. Chi phí chuyển đổi xanh, đầu tư quốc phòng và già hóa dân số tiếp tục tạo ra gánh nặng tài chính đáng kể. Những vấn đề đó không thể được giải quyết trọn vẹn chỉ bằng việc giá dầu giảm vài chục USD mỗi thùng.

Tuy nhiên, điều khiến các nhà lãnh đạo châu Âu vui mừng là họ đang nhìn thấy cơ hội tránh được một kịch bản tồi tệ hơn. Nếu xung đột tiếp tục kéo dài, nguồn cung năng lượng toàn cầu có thể tiếp tục bị đe dọa, giá dầu và khí đốt tăng trở lại, lạm phát tái bùng phát và triển vọng cắt giảm lãi suất của ECB bị trì hoãn. Với nền kinh tế châu Âu vốn đã mong manh, đó sẽ là cú đánh rất nặng nề.

Vì thế, sự lạc quan từ Brussels vượt ra ngoài niềm vui trước một tín hiệu hòa bình. Đó là phản ứng của một khu vực kinh tế đang khát ổn định, khát tăng trưởng và rất cần một khoảng thời gian đủ dài để phục hồi sau hàng loạt cú sốc trong những năm qua. Thỏa thuận Mỹ - Iran chưa thể ngay lập tức biến kinh tế châu Âu thành một cỗ máy tăng trưởng mạnh mẽ.

Tuy nhiên, nếu giúp giảm căng thẳng địa chính trị, duy trì dòng chảy năng lượng và kéo giá nhiên liệu đi xuống, thỏa thuận hoàn toàn có thể trở thành một trong những nhân tố hỗ trợ quan trọng nhất đối với EU trong năm 2026. Và đôi khi, đối với một nền kinh tế đang mệt mỏi, chỉ cần tránh được một cuộc khủng hoảng mới cũng đã là một chiến thắng đáng kể.

Bùi Tú