Nỗi lo Mỹ 'ngắt công tắc AI' ám ảnh châu Âu trong Hội nghị G7

Động thái này không chỉ khiến nhiều quốc gia bất ngờ vì tốc độ triển khai mà còn khơi lại một trong những nỗi sợ lớn nhất của Liên minh châu Âu (EU): Mỹ có thể đơn phương cắt quyền tiếp cận những công nghệ chiến lược quan trọng bất cứ lúc nào. Trong hội nghị G7 tại Pháp để bàn về tương lai AI (từ 15 đến 17/6), câu chuyện về “ngắt công tắc” công nghệ bất ngờ trở thành chủ đề nóng hơn bao giờ hết.

Hội nghị G7 giật mình trước cơ chế “ngắt công tắc” từ Washington

AI đang ngày càng được xem là tài sản chiến lược có khả năng quyết định năng lực cạnh tranh kinh tế, sức mạnh quân sự và vị thế địa chính trị của các quốc gia. Chính vì vậy, Hội nghị thượng đỉnh G7 năm nay tại Pháp đã dành một phần trọng tâm đáng kể cho chủ đề trí tuệ nhân tạo.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron từ đầu nhiệm kì chủ tịch G7 đã xác định AI là một trong những ưu tiên hàng đầu. Paris muốn trở thành trung tâm nghiên cứu, đầu tư và đổi mới AI của châu Âu, đồng thời thúc đẩy các cuộc thảo luận về việc triển khai công nghệ này theo hướng an toàn và hiệu quả.

Tuy nhiên, khi các nhà lãnh đạo G7 bước vào các phiên họp về AI, tâm lí lạc quan nhanh chóng bị phủ bóng bởi quyết định mới từ Washington. Cuối tuần trước, chính quyền Mỹ áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mới, cấm mọi công dân nước ngoài tiếp cận hai mô hình AI mạnh nhất của Anthropic là Fable 5 và Mythos 5. Lệnh hạn chế không chỉ áp dụng với khách hàng bên ngoài nước Mỹ mà còn ảnh hưởng tới cả các nhân viên không mang quốc tịch Mỹ đang làm việc tại Anthropic.

Để tuân thủ quy định, Anthropic buộc phải vô hiệu hóa quyền truy cập đối với các mô hình này gần như ngay lập tức. Theo lí giải của Washington, hai mô hình trên sở hữu năng lực an ninh mạng vượt trội, có khả năng phát hiện và khai thác lỗ hổng bảo mật ở mức chưa từng có. Điều đó khiến chúng trở thành công cụ có thể bị lợi dụng cho các hoạt động tấn công mạng nếu rơi vào tay các đối tượng xấu.

Tuy nhiên, đối với châu Âu, tác động của quyết định này vượt xa vấn đề an ninh mạng. Nhiều nhà hoạch định chính sách EU coi đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy quyền tiếp cận những công nghệ tiên tiến nhất của Mỹ không còn là điều mặc nhiên được đảm bảo, ngay cả đối với các đồng minh thân cận nhất.

Thomas Regnier, người phát ngôn của Ủy ban châu Âu về chủ quyền công nghệ, nhấn mạnh rằng EU hoàn toàn hiểu sự cần thiết của các biện pháp kiểm soát đối với những công nghệ có rủi ro cao. Tuy nhiên, ông cho rằng các quy định như vậy không nên đối xử với các đối tác chiến lược giống như những đối tượng bị nghi ngờ.

Đặc biệt, thời điểm Mỹ đưa ra lệnh hạn chế được cho là khiến Brussels thêm thất vọng. Quyết định xuất hiện đúng lúc EU đang chuẩn bị tham gia Pax Silica, sáng kiến do Washington dẫn dắt nhằm bảo đảm chuỗi cung ứng chip AI và khoáng sản chiến lược.

Đối với những người ủng hộ quan hệ xuyên Đại Tây Dương, đây được xem là một đòn giáng mạnh vào nỗ lực xây dựng mặt trận công nghệ thống nhất giữa các nước phương Tây trước sự cạnh tranh từ Trung Quốc.

Chủ quyền công nghệ trở thành ưu tiên chiến lược của EU

Sự việc liên quan đến Anthropic đang tiếp thêm động lực cho chương trình chủ quyền công nghệ mà EU theo đuổi nhiều năm qua. Trong giới chính sách châu Âu, khái niệm “kill switch” hay “ngắt công tắc” từ lâu đã được dùng để chỉ khả năng các nhà cung cấp công nghệ nước ngoài có thể vô hiệu hóa hoặc hạn chế quyền sử dụng đối với những hệ thống quan trọng.

Nỗi lo này từng xuất hiện trong các cuộc tranh luận về máy bay chiến đấu, cơ sở hạ tầng số, hệ thống tài chính và các nền tảng điện toán đám mây. Giờ đây, AI trở thành lĩnh vực mới nhất làm dấy lên các tranh cãi tương tự.

Nghị sĩ châu Âu Brando Benifei nhận định rằng vụ việc Anthropic cho thấy chủ quyền công nghệ không còn là một khái niệm trừu tượng.

Theo ông, châu Âu cần hợp tác với Mỹ, Canada và các đối tác dân chủ khác nhưng phải làm điều đó từ một vị thế đủ mạnh, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ từ bên ngoài.

Trên thực tế, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã nhiều lần thúc đẩy châu Âu đẩy nhanh chiến lược tự chủ công nghệ. Những tranh cãi liên quan đến thương mại, dữ liệu, điện toán đám mây hay AI trong những năm gần đây đều khiến Brussels nhận ra sự cần thiết của việc phát triển các năng lực nội địa.

Nhiều chuyên gia cho rằng việc khóa quyền truy cập đối với các mô hình AI tiên tiến nhất của Anthropic có thể là bước ngoặt mới, bởi nó chứng minh rằng Washington có khả năng giới hạn cả đối thủ lẫn đồng minh khỏi những công nghệ mà họ kiểm soát.

Trong khi đó, tại cuộc họp kín giữa lãnh đạo các nước G7 và giới công nghệ ở Pháp, các CEO hàng đầu ngành AI lại đưa ra một hướng tiếp cận khác. Giám đốc điều hành Anthropic, Dario Amodei, cùng Giám đốc điều hành Google DeepMind, Demis Hassabis, đã kêu gọi thành lập một liên minh quốc tế do Mỹ dẫn dắt nhằm xây dựng các tiêu chuẩn và quy tắc toàn cầu về AI.

Theo các nguồn tin tham dự cuộc họp, cả hai nhà lãnh đạo công nghệ đều nhấn mạnh nhu cầu hợp tác quốc tế để quản lí những rủi ro ngày càng lớn liên quan đến AI, từ an ninh mạng, khủng bố sinh học đến các hoạt động tình báo.

Giám đốc điều hành OpenAI, Sam Altman, cũng tham gia thảo luận và đề xuất xây dựng một diễn đàn quốc tế nhằm đánh giá năng lực, rủi ro và tiêu chuẩn kiểm thử đối với các hệ thống AI tiên tiến. Điều đáng chú ý là dù nhiều quốc gia đồng ý rằng Mỹ hiện vẫn là lực lượng dẫn đầu trong lĩnh vực AI, sự kiện Anthropic đã cho thấy mặt trái của sự phụ thuộc công nghệ.

Khi AI ngày càng trở thành hạ tầng chiến lược của nền kinh tế và an ninh quốc gia, câu hỏi không còn là liệu các nước có cần tiếp cận công nghệ tiên tiến nhất hay không, mà là làm thế nào để bảo đảm quyền tiếp cận đó không thể bị gián đoạn chỉ sau một quyết định chính trị.

Với châu Âu, bài học từ Anthropic có thể trở thành động lực mạnh mẽ nhất từ trước đến nay để thúc đẩy các khoản đầu tư vào AI nội địa, phát triển năng lực điện toán riêng và xây dựng một hệ sinh thái công nghệ đủ sức cạnh tranh trên trường quốc tế. Trong cuộc đua AI toàn cầu, chủ quyền công nghệ đang dần trở thành vấn đề sống còn chứ không còn đơn thuần là một lựa chọn chính sách.

Bùi Tú