Phía sau cỗ máy sản sinh triệu phú ở Thung lũng Silicon
Điều khiến SpaceX, Anthropic, OpenAI trở thành "cỗ máy sản sinh triệu phú" không nằm ở mức lương, mà là cách các công ty này dùng cổ phần để trả thưởng và giữ chân nhân tài.
Trong nhiều năm, mức lương cơ bản của các kỹ sư tại Thung lũng Silicon (Mỹ) tuy cao nhưng không phải là yếu tố tạo ra khối tài sản khổng lồ.
Phần thưởng lớn nhất đến từ các gói cổ phần, cho phép nhân viên trở thành cổ đông của công ty. Nếu doanh nghiệp tăng trưởng mạnh hoặc IPO (chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng) với mức định giá cao, giá trị những cổ phần này có thể tăng hàng chục, thậm chí hàng trăm lần so với thời điểm được cấp.
Theo dữ liệu của Levels.fyi, tổng thu nhập tại các công ty AI hàng đầu hiện nay thường được chia thành bốn phần gồm lương cơ bản, tiền thưởng, cổ phần và các khoản phúc lợi khác. Với các vị trí kỹ sư cấp cao, giá trị cổ phần đôi khi còn lớn hơn cả tổng lương nhận được trong nhiều năm làm việc.
Levels.fyi là nền tảng trực tuyến chuyên thu thập và công bố dữ liệu mức lương, thưởng và đãi ngộ của nhân viên ngành công nghệ, đặc biệt tại các hãng lớn như Google, Meta, Microsoft, Amazon hay OpenAI. Trang web này hoạt động dựa trên dữ liệu do người dùng tự khai báo. Các kỹ sư, nhà khoa học dữ liệu hoặc nhân viên công nghệ có thể gửi thông tin về mức lương, tiền thưởng, cổ phần và cấp bậc của mình. Sau đó, Levels.fyi tổng hợp và hiển thị để người khác có thể so sánh.
Khác với tiền mặt, cổ phần không được trao ngay lập tức. Phần lớn công ty áp dụng cơ chế vesting, nghĩa là nhân viên phải làm việc đủ thời gian mới được sở hữu dần số cổ phần đã hứa. Mô hình phổ biến là vesting trong 4 hoặc 5 năm, với một phần cổ phần được mở khóa sau mỗi tháng hoặc mỗi quý. Điều này giúp doanh nghiệp giữ chân nhân tài trong giai đoạn tăng trưởng quan trọng.
Nếu nhân viên nghỉ việc trước khi hoàn tất thời gian vesting, phần cổ phần chưa được mở khóa thường sẽ bị mất.
Tuy nhiên, việc sở hữu cổ phần không đồng nghĩa nhân viên có thể bán ngay để thu tiền. Với các công ty chưa niêm yết, cổ phần thường không có thanh khoản. Người lao động phải chờ công ty IPO, được mua lại hoặc tổ chức các đợt giao dịch cổ phần thứ cấp mới có cơ hội hiện thực hóa giá trị tài sản.
Chính vì vậy, thời điểm IPO đóng vai trò quyết định. Trường hợp SpaceX là ví dụ điển hình. Sau khi niêm yết vào ngày 12/6 với mức định giá lập kỷ lục khoảng 1.770 tỉ USD, giá trị các gói cổ phần được cấp từ nhiều năm trước đã tăng vọt, tạo ra làn sóng triệu phú mới trong giới kỹ sư và nhân viên. Đây được xem là đợt IPO lớn nhất lịch sử và ngay lập tức làm thay đổi tài sản của hàng nghìn người.
Chẳng hạn, một kỹ sư phần mềm cấp II của SpaceX nhận được lời mời làm việc vào tháng 8/2022 với mức lương 155.000 USD mỗi năm cùng gói cổ phần trị giá 365.000 USD, được phân bổ dần trong 5 năm. Nếu người này vẫn giữ toàn bộ số cổ phần đến khi SpaceX IPO, giá trị của khoản cổ phần đó hiện được ước tính đã vượt 4 triệu USD.
Sau một tuần giao dịch đầu tiên, vốn hóa thị trường của SpaceX hiện là 2.430 tỉ USD.
Các kỹ sư Anthropic và OpenAI nắm giữ cổ phần trị giá hàng chục triệu USD
Lĩnh vực AI cũng đang lặp lại câu chuyện tương tự nhưng với tốc độ còn nhanh hơn. Chỉ trong vòng chưa đầy ba năm, định giá của Anthropic đã tăng từ vài chục tỉ USD lên 965 tỉ USD, khiến giá trị các gói cổ phần thưởng của nhiều nhân viên tăng theo cấp số nhân. Những kỹ sư gia nhập Anthropic vào năm 2023 hiện có thể nắm giữ lượng cổ phần trị giá hàng chục triệu USD sau khi định giá của công ty AI này tăng vọt.
OpenAI cũng đang tạo ra thế hệ triệu phú mới. Theo phân tích từ trang Insider dựa trên dữ liệu Levels.fyi, một số gói cổ phần cấp cho kỹ sư trong giai đoạn 2022 - 2023 hiện được định giá hơn 50 triệu USD nếu tính theo mức định giá mới nhất của OpenAI là 852 tỉ USD.
Điều đáng chú ý là tốc độ tạo ra tài sản hiện nay nhanh hơn rất nhiều so với các chu kỳ công nghệ trước. Trong làn sóng Internet cuối thập niên 1990 hay mạng xã hội những năm 2010, nhân viên thường phải chờ 5 - 10 năm để startup đủ lớn và IPO.
Ở lĩnh vực AI, nhiều người chỉ mất khoảng 2 đến 3 năm để giá trị cổ phần trong công ty tăng lên mức hàng triệu USD nhờ các vòng gọi vốn liên tiếp với định giá tăng mạnh.
Dẫu vậy, các con số hàng chục triệu USD vẫn chỉ mang tính lý thuyết. Khi IPO, nhân viên còn phải đối mặt với nhiều yếu tố làm giảm giá trị tài sản như pha loãng cổ phần sau các vòng gọi vốn mới, thời gian hạn chế chuyển nhượng cổ phiếu và đặc biệt là nghĩa vụ thuế.
Tại California - nơi tập trung phần lớn các hãng công nghệ và AI nổi tiếng của Thung lũng Silicon, tổng thuế thu nhập liên bang và thuế thu nhập tiểu bang có thể lên tới hơn 50% với những người có thu nhập rất cao. Vì vậy, một kỹ sư sở hữu gói cổ phần trị giá 20 triệu USD sau IPO trên thực tế có thể phải nộp hàng triệu, thậm chí hơn 10 triệu USD tiền thuế trước khi thực sự được sử dụng số tiền còn lại.
Thung lũng Silicon sắp đón một thế hệ triệu phú và tỉ phú mới
Làn sóng trở thành triệu phú này cũng đang tạo ra những tác động vượt ra ngoài ngành công nghệ. Các tổ chức từ thiện tại Mỹ dự báo sẽ đón nhận nguồn tài trợ trị giá hàng tỉ USD khi SpaceX, Anthropic và OpenAI lần lượt niêm yết. Nhiều nhà sáng lập và nhân viên của các công ty AI đã cam kết dành phần lớn tài sản để phục vụ hoạt động từ thiện, nghiên cứu khoa học và y tế sau khi hiện thực hóa giá trị cổ phần.
Nếu SpaceX mở đầu làn sóng IPO công nghệ lớn nhất trong nhiều năm qua, giới đầu tư đang hướng sự chú ý sang Anthropic và OpenAI. Cả hai đều được cho là đang chuẩn bị các bước để tiến lên thị trường chứng khoán trước cuối năm 2026.
Nếu hai thương vụ IPO bom tấn này diễn ra đúng kế hoạch, Thung lũng Silicon có thể tiếp tục chứng kiến một thế hệ triệu phú và tỉ phú mới được tạo ra với tốc độ chưa từng có trong lịch sử ngành công nghệ.
