Có sách điện tử, vì sao nhiều người vẫn chọn đọc sách giấy?

Tuy nhiên, song song với làn sóng chuyển dịch sang sách điện tử, không ít người đọc lại nhận ra mình khó tập trung hơn, dễ bỏ dở cuốn sách giữa chừng hoặc thường xuyên bị phân tâm khi đọc trên màn hình. Điều này đặt ra một câu hỏi thú vị: liệu sách giấy thực sự giúp chúng ta đọc sâu hơn, hay đó chỉ là một cảm giác mang tính hoài niệm?

Bộ não ghi nhớ không chỉ nội dung mà còn cả “không gian” của cuốn sách

Sự phát triển của sách điện tử đã làm thay đổi đáng kể thói quen đọc trong hơn một thập niên qua. Chỉ với một thiết bị nhỏ bằng quyển sổ tay, người dùng có thể mang theo cả thư viện cá nhân khi đi du lịch, đi làm hoặc học tập. Đây là lợi thế mà sách giấy khó có thể cạnh tranh.

Tuy nhiên, khi nói đến khả năng tập trung và ghi nhớ nội dung, nhiều nghiên cứu tâm lí học nhận thức cho thấy sách giấy vẫn sở hữu những ưu thế nhất định.

Khi đọc một cuốn sách vật lí, bộ não không chỉ xử lí chữ viết mà còn đồng thời tiếp nhận hàng loạt tín hiệu không gian. Người đọc thường vô thức ghi nhớ một đoạn văn nằm ở góc dưới bên phải của trang sách, một chi tiết quan trọng xuất hiện gần giữa cuốn sách hoặc một chương nào đó nằm sát phần cuối.

Đó được gọi là “trí nhớ không gian” hay khả năng ghi nhớ thông tin thông qua vị trí vật lí của nó.

Cảm giác cầm trên tay một cuốn sách cũng tạo ra những tín hiệu hỗ trợ việc ghi nhớ. Độ dày của phần sách đã đọc và phần còn lại giúp người đọc hình dung được tiến độ của câu chuyện. Mỗi lần lật trang đều là một hành động vật lí khiến bộ não xây dựng bản đồ nhận thức về nội dung đang tiếp nhận.

Ngược lại, trên máy đọc sách hay máy tính bảng, toàn bộ nội dung xuất hiện trên cùng một màn hình. Trang này biến mất để nhường chỗ cho trang khác, khiến não bộ khó tạo ra các điểm mốc không gian tương tự như khi đọc sách giấy.

Kết quả là người đọc đôi khi có cảm giác khó nhớ chính xác một chi tiết đã xuất hiện ở đâu hoặc gặp khó khăn khi muốn quay lại một đoạn đã đọc trước đó.

Điều này không có nghĩa máy đọc sách làm giảm khả năng ghi nhớ, nhưng nó buộc não bộ phải sử dụng những cơ chế khác để tổ chức thông tin, khiến quá trình đọc đôi khi trở nên mệt mỏi hơn đối với một số người.

Khi thói quen lướt màn hình làm mệt mỏi với sách điện tử?

Một lí do khác khiến nhiều người cảm thấy khó tập trung khi đọc sách điện tử nằm ở chính cách chúng ta sử dụng các thiết bị kỹ thuật số hằng ngày.

Trong cuộc sống hiện đại, phần lớn thời gian tiếp xúc với màn hình được dành cho mạng xã hội, email, tin tức trực tuyến hoặc các ứng dụng giải trí. Những nội dung này thường được thiết kế để người dùng lướt nhanh, đọc ngắn và liên tục chuyển sang thông tin mới.

Theo một số học giả nghiên cứu về hành vi đọc kỹ thuật số, bộ não dần hình thành thói quen “quét thông tin” thay vì đọc tuần tự từng dòng. Chúng ta có xu hướng tìm kiếm từ khóa nổi bật, các ý chính hoặc những nội dung gây chú ý trước khi quyết định có tiếp tục đọc hay không.

Khi cầm máy đọc sách lên, dù thiết bị đó chỉ phục vụ việc đọc, bộ não vẫn có thể vô thức áp dụng chính cơ chế đọc nhanh đã hình thành từ các thiết bị điện tử khác.

Đó là lí do nhiều người nhận ra mình đang lướt qua các đoạn văn mà không thực sự hiểu nội dung, hoặc đọc hết vài chương nhưng không nhớ rõ mình vừa đọc gì.

Sách giấy lại tạo ra một môi trường khác biệt. Người đọc không thể chuyển sang mạng xã hội chỉ bằng một cú chạm, không bị thu hút bởi thông báo hay những tùy chọn khác. Toàn bộ trải nghiệm được thiết kế xoay quanh một nhiệm vụ duy nhất: đọc.

Chính những giới hạn tưởng chừng đơn giản này lại giúp tăng khả năng tập trung. Một cuốn sách giấy luôn có cùng kích thước chữ, cùng kiểu trình bày và cùng số trang. Người đọc không phải dành thời gian điều chỉnh phông chữ, độ sáng hay kiểu hiển thị. Họ cũng khó bị cám dỗ bởi việc chuyển sang một cuốn sách khác chỉ sau vài phút.

Trong khi đó, máy đọc sách hiện đại mang đến rất nhiều tiện ích như thay đổi cỡ chữ, tra từ điển, xem tiến độ đọc hoặc chuyển đổi giữa nhiều đầu sách khác nhau. Dù hữu ích, những tính năng này đôi khi lại vô tình tạo ra sự phân tán chú ý.

Một dấu hiệu phổ biến là người dùng thường xuyên mở thư viện sách của mình để tìm một cuốn khác hấp dẫn hơn thay vì kiên nhẫn đọc tiếp cuốn hiện tại. Một số người liên tục điều chỉnh cỡ chữ, khoảng cách dòng hoặc độ sáng màn hình với hy vọng cải thiện trải nghiệm đọc, nhưng cuối cùng lại dành nhiều thời gian cho việc tinh chỉnh hơn là đọc thực sự.

Nếu những hành vi này lặp lại thường xuyên, người đọc có thể xuất hiện cảm giác quá tải. Họ sở hữu hàng trăm đầu sách nhưng không hoàn thành được cuốn nào. Mỗi lần bắt đầu một cuốn sách mới đều chỉ đọc vài chục trang rồi bỏ dở.

Lâu dần, nhiều người bắt đầu tự hỏi liệu mình có đang mất khả năng tập trung hay không. Tuy nhiên, câu trả lời không hoàn toàn nằm ở bản thân người đọc. Có thể đơn giản là phương thức đọc hiện tại chưa phù hợp với cách bộ não của họ tiếp nhận thông tin.

Điều đó giải thích vì sao không ít người quay trở lại với sách giấy sau thời gian dài sử dụng máy đọc sách. Khi cầm một cuốn sách vật lí, họ nhận thấy khả năng tập trung được cải thiện, việc ghi nhớ nội dung trở nên dễ dàng hơn và cảm giác đắm chìm vào câu chuyện cũng sâu sắc hơn.

Dẫu vậy, điều đó không đồng nghĩa sách giấy luôn tốt hơn sách điện tử. Mỗi hình thức đều có những ưu điểm riêng. Máy đọc sách đặc biệt phù hợp với người thường xuyên di chuyển, muốn tiết kiệm không gian lưu trữ hoặc cần mang theo nhiều đầu sách cùng lúc. Trong khi đó, sách giấy có thể mang lại trải nghiệm đọc sâu và ít bị phân tâm hơn đối với nhiều độc giả.

Cuối cùng, điều quan trọng không phải là lựa chọn sách giấy hay sách điện tử, mà là tìm được phương thức đọc phù hợp với bản thân. Bởi trong một thế giới ngày càng nhiều màn hình và thông tin, việc duy trì khả năng tập trung đã trở thành một kỹ năng quý giá.

Bùi Tú