Nhà báo Thái Duy: Người đồng hành với 'khoán chui'
Nhà báo Thái Duy tên thật là Trần Duy Tấn, sinh năm 1926 tại Bắc Giang. Ông còn có một bút danh nổi tiếng nữa là Trần Đình Vân với tác phẩm “Sống như Anh”. Cùng với đó, ông đã xuất bản một số cuốn sách khác như: “Người tử tù Khám lớn”, “Hải Phòng anh dũng”, “Đổi mới ở Việt Nam - nhớ lại và suy ngẫm”, “Khoán chui hay là chết”...
Năm 2020, trong số 7 nhà báo lão thành tiêu biểu được tôn vinh tại Hội nghị “Gặp mặt, tuyên dương Người làm báo tiêu biểu” vì đã có những cống hiến lớn lao, dành nhiều tâm huyết và tình cảm, có nhiều đóng góp cho nền báo chí cách mạng Việt Nam, ông Thái Duy là người duy nhất chưa từng đảm nhận một chức vụ nào.
Suốt đời làm phóng viên!
Thời điểm nhà báo Thái Duy viết về “khoán chui” – bối cảnh lịch sử của cuốn sách, ông đã ở độ tuổi ngoài 50. Tức là lúc ông đã trải qua những ngày làm báo Cứu Quốc trong kháng chiến chống Pháp, trải qua suốt những ngày vượt Trường Sơn vào Nam làm phóng viên báo Giải Phóng viết “Sống như Anh”, trải qua thời kỳ làm phóng viên ở chiến trường Lào…. Vậy mà ở tuổi ngoài 50, chỉ trong hai năm 1980-1981, ông viết hàng trăm bài báo trải đều ở khắp các địa phương trong cả nước. Bài nào cũng ngồn ngộn thông tin, không phải ngồi một chỗ viết, mà xuống tận từng cánh đồng, từng hợp tác xã, gặp từng người nông dân…
Hàng trăm bài báo đăng trên báo Đại Đoàn kết hai năm 1980-1981 ấy phản ánh và chứng minh thực tế: Nơi nào dân “xé rào” làm “khoán chui”, tức là không áp dụng “khoán việc” theo kiểu đánh kẻng đi làm, mà khoán việc, khoán hộ thì nơi đó đời sống nhân dân ấm no, sung túc.
Dù công cuộc “khoán chui” được bắt đầu từ Bí thư Kim Ngọc ở Vĩnh Phúc từ tận năm 1966, dù Hải Phòng cũng đã là địa phương đi đầu trong khoán hộ, dù “khoán chui” đã có được sự ủng hộ của cá nhân những đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng, nhưng đến những năm đầu thập kỷ 1980, cuộc đấu tranh giữa hai cách làm vẫn gay gắt, quyết liệt.
Suốt đời chỉ làm báo Mặt trận không làm việc gì khác, chưa từng chuyển cơ quan nào, chưa từng đảm nhận một chức vụ nào, nhà báo Thái Duy suốt đời chỉ với danh xưng duy nhất là phóng viên.
Không khí cả nước lúc ấy vẫn là khí thế hừng hực của “làm chủ tập thể”. Trong cuốn sách, nhà báo Thái Duy giải thích về “khoán chui”: “Không thể chịu đói nghèo mãi, một số hợp tác xã nông nghiệp khoán ruộng của tập thể cho hộ xã viên, lặng lẽ chuyển sang khoán hộ, nơi nào khoán hộ cũng giấu huyện, giấu tỉnh nên gọi là ‘khoán chui’. Trên cấm khoán chui rất nghiêm ngặt, một số đảng viên bị khai trừ, một số đảng viên bị kỷ luật, nhưng khoán chui đã là một xu thế không thể đảo ngược”.
Nhắc lại như thế để thấy tính chất tiên phong của báo Đại Đoàn kết, đã đi đầu trong việc ủng hộ cách làm này ở một số địa phương. Nhà báo Thái Duy trong cuốn sách “Khoán chui hay là chết” (NXB Trẻ ấn hành năm 2013) nhiều lần nhắc đến vai trò của Tổng biên tập Lê Điền lúc ấy.
Có lẽ kỷ lục xuất bản của cuốn “Sống như Anh” cho đến bây giờ chưa sách nào vượt qua được. “Sống như Anh” với hàng triệu bản in, từng dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, từng tái bản
rất nhiều lần.
Đánh giá về đóng góp của nhà báo Thái Duy cho việc cổ vũ cho phong trào “khoán chui”, nền móng để chỉ thị Khoán 10 trong nông nghiệp ra đời, cố nhà báo Hữu Thọ viết: “Cuộc đấu tranh cho chủ trương khoán sản phẩm ra đời rất quyết liệt, không chỉ quyết liệt ở cơ sở mà quyết liệt cả từ những người và cơ quan cấp cao, không chỉ trong nội bộ mà cả với ý kiến có gang có thép của một số cố vấn của Liên Xô… Các bạn đồng nghiệp cùng chung lưng đấu cật trong cuộc đấu tranh này như Thái Duy, Lê Điền ở báo Đại Đoàn Kết, Hồng Giao ở Tạp chí Học tập, Đình Cao ở Thông tấn xã, Đắc Hữu ở báo Hà Sơn Bình... và những đồng chí hết lòng ủng hộ sự nghiệp đổi mới nông nghiệp, ủng hộ nhà báo như các anh Nguyễn Khánh, Minh Chương, Trần Đức Nguyên ở Văn phòng Trung ương... trong đó theo tôi thì nhà báo hăng hái xông pha trận mạc, viết nhiều nhất trong số chúng tôi chính là Thái Duy”. (Chui ra chỗ sáng - báo Nhân Dân số ra ngày 22/4/2013).
Lúc ấy đã ở độ tuổi ngoài 50, đã trải qua những gian khổ và vinh quang nghề nghiệp, quen biết và thân thiết với nhiều lãnh đạo cấp cao trong suốt hai cuộc kháng chiến, mà ở ông không hề có một chút tâm lý “công thần”. Ông suốt đời mình chỉ viết và chỉ làm một việc mà ông say mê là làm phóng viên. Suốt hai cuộc kháng chiến, ông luôn ở “mũi nhọn” của một tòa soạn báo, tức là nơi chiến trường gian khổ ác liệt nhất. Còn sau ngày đất nước thống nhất, phóng viên Thái Duy tiếp tục đi tiên phong với những đề tài gai góc nhất đặt ra trong đời sống xã hội những năm đất nước bao cấp với những dự cảm mới về cuộc sống nhân dân.
“Sống như Anh” với hàng triệu bản in
Vào báo Cứu Quốc năm 1949, nhà báo Thái Duy trở thành phóng viên chiến trường theo bước chân bộ đội qua nhiều chiến dịch. Đến chiến dịch Điện Biên Phủ, ông thuộc số ít phóng viên có mặt ngay từ đầu, trực tiếp viết bài ngay tại mặt trận và gửi về toà soạn qua đường giao liên. Khi lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên nóc hầm De Castries, ông là một trong số nhà báo có mặt trong hầm ngay từ những phút giây đầu tiên, chứng kiến thời khắc lịch sử của cả dân tộc với chiến thắng “Lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.
Ông kể về đêm đầu tiên lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên nóc hầm De Castries: “Khi De Castries đầu hàng thì tất cả các phóng viên có mặt ở chiến trường lúc ấy đều kéo nhau vào hầm thôi. Tôi với anh Khắc Tiếp báo Quân đội Nhân dân cùng vào, còn định rủ nhau tối nay sẽ ngủ ở đây một giấc, nhưng sau vì không còn chỗ ngủ nên chúng tôi lại ra. Sau này tôi còn làm phóng viên ở nhiều chiến trường khác như chiến trường Lào, chiến trường miền Nam, nhưng Điện Biên Phủ là trận đánh trực tiếp lớn nhất mà tôi được chứng kiến. Bất kỳ ai có mặt ở đó vào thời điểm ấy đều thấy tự hào”.
Trong suốt những năm tháng kháng chiến chống Pháp, Thái Duy là phóng viên chiến trường của báo Cứu Quốc trung ương và những bài báo nóng hổi trực tiếp từ chiến trường của ông góp phần quan trọng động viên, cổ vũ đồng bào và chiến sĩ. Cứu Quốc thời đó là tờ báo được phát hành vào vùng tạm chiến, có ảnh hưởng rất lớn trong lòng bạn đọc.
Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, Cứu Quốc trở về Hà Nội, ở nhà 66 Bà Triệu, trụ sở báo Đại đoàn kết bây giờ. Nhưng cuộc đời phóng viên chiến trường của nhà báo Thái Duy thì còn tiếp tục sôi động.
Năm 1964, từ tòa soạn Cứu Quốc ở Hà Nội, ông được Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cử tham gia đoàn cán bộ phóng viên của báo gồm 3 người (Tổng biên tập Trần Phong, nhà báo Tâm Trí và nhà báo Thái Duy) vượt Trường Sơn vào Nam để cùng với lực lượng tại chỗ thành lập báo Giải Phóng – cơ quan Trung ương của Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam. Thời kỳ làm báo Giải Phóng giữa chiến trường miền Nam chính là giai đoạn ông đã viết “Sống như Anh” – cuốn sách viết về cuộc đời anh hùng Nguyễn Văn Trỗi qua lời kể của chị Quyên.
Tháng 3/1965, tại Đại hội Anh hùng Chiến sĩ thi đua toàn Miền Nam được tổ chức tại căn cứ Dương Minh Châu, tỉnh Tây Ninh ông đã gặp chị Phan Thị Quyên, vợ Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi, lúc này đã tham gia biệt động, là đại biểu dự Đại hội. Nhà báo Thái Duy được giao nhiệm vụ gặp và ghi chép lại những chuyện kể của chị Quyên về anh Trỗi, hạn trong 15 ngày phải xong. Bản thảo được một phóng viên Liên Xô (trước kia) mang ngay ra miền Bắc, qua đường hàng không từ Phnôm Pênh, tới Bác Hồ, được Bác khen ngợi, chỉ đạo in thành sách. Từ cái tên ban đầu là “Những lần gặp gỡ cuối cùng”, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã đổi tên thành “Sống như Anh”, đăng nhiều kỳ trên các báo và xuất bản lần đầu ở NXB Văn học tháng 7/1965, với 302 nghìn bản. Sau đó được tái bản liên tục, lên tới hàng triệu bản.
Nhà báo Kim Toàn - nguyên Tổng Biên tập báo Hải Phòng, người từng làm việc với nhà báo Thái Duy ở báo Giải Phóng, kể: Để chuyển vào cơ sở Thành Đoàn Sài Gòn bí mật rồi nhân bản phát tới các thanh niên năm 1968 thì "Sống như Anh" đã phải chui trong ruột một chiếc bánh chưng.
Có lẽ kỷ lục xuất bản của cuốn “Sống như Anh” cho đến bây giờ chưa sách nào vượt qua được. Sống như Anh với hàng triệu bản in, từng dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, từng tái bản rất nhiều lần.
Không phải chỉ ở giữa chiến trường Miền Nam, nhà báo Thái Duy còn có những năm tháng làm phóng viên chiến trường ở Mặt trận Lào. Nhưng như ông nói, nếu thời kỳ làm báo ở chiến khu Việt Bắc cực kỳ khó khăn trong việc gửi tin bài về cho tòa soạn, thì “lúc viết báo ở chiến trường Lào, bài vở của tôi gửi về Hà Nội bằng đường hàng không, đã khác hẳn, rất đều đặn”.
Đất nước thống nhất, sau năm 1975, nhà báo Thái Duy trở về Hà Nội làm phóng viên báo Đại Đoàn kết (sáp nhập từ Cứu Quốc và Giải Phóng). Ông đồng hành cùng “khoán chui” và hàng nghìn bài báo sau đổi mới mang dấu ấn đi tiên phong của báo Đại Đoàn kết vào thời kỳ đó - thời kỳ tờ báo luôn đi đầu trong việc nói lên tiếng nói của nhân dân, trăn trở về những điều hợp lòng Dân, những xu thế đổi mới mang lại hạnh phúc và cơm no áo ấm cho nhân dân…
Nhà báo Thái Duy là người đã được gặp Bác Hồ nhiều lần, nhắc đến Bác bao giờ ông cũng dành tình cảm đặc biệt.
Minh mẫn tới tận ngày cuối cùng
Khi tôi vào báo Đại Đoàn kết, nhà báo Thái Duy đã nghỉ hưu một số năm, nhưng có cảm giác như ông vẫn là người của cơ quan, vì mỗi ngày ông vẫn đến trò chuyện cùng mọi người, số báo nào cũng vẫn in bài của ông. Thời ấy, bạn đọc còn gửi thư tay về tòa soạn và ngày nào chúng tôi cũng nhận được những bức thư của độc giả dành lời khen ngợi đến những bài viết của ông. Nói không ngoa rằng đã có một thời kỳ, bạn đọc cả nước mỗi ngày chờ báo Đại Đoàn kết phát hành để đọc “Thái Duy”.
Còn nhớ có lần tôi gọi điện xin được gặp nhà văn Nguyễn Đình Thi để phỏng vấn, nhà văn nổi tiếng lúc ấy đang là Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật đã nói với phóng viên trẻ qua điện thoại: Tôi nể Mặt trận và tôi nể bạn tôi là nhà văn Trần Đình Vân mà tôi nhận lời cô!
Còn khi tôi đang còn là sinh viên khoa Báo chí, thì trong bài giảng của Giáo sư Hà Minh Đức, nhà báo được thầy nhắc đến nhiều nhất là Thái Duy...
Có lần tôi gọi điện xin được gặp nhà văn Nguyễn Đình Thi để phỏng vấn, nhà văn nổi tiếng lúc
ấy đang là Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật đã nói với phóng viên trẻ qua điện thoại: Tôi nể Mặt trận và tôi nể bạn tôi là nhà văn Trần Đình Vân mà tôi nhận lời cô!
Năm 2023, như có một dự cảm khi tuổi ông đã cao, Bảo tàng Báo chí Việt Nam với sự trân trọng đặc biệt dành cho nhà báo Thái Duy đã hoàn thành bộ phim “Thái Duy: Sống và viết”. Vào buổi lễ ra mắt bộ phim, nhà báo Thái Duy ở tuổi 98 vẫn đến dự, xem xong bộ phim ông phát biểu rất ngắn gọn bày tỏ sự hài lòng. Cũng trong năm 2023, ông đã được nhận huy hiệu 75 năm tuổi Đảng.
Rồi ngày 14/4/2024, ông ra đi về cõi người hiền ở tuổi 99, minh mẫn đến tận những ngày cuối cùng. Một cuộc đời nhà báo như ông, dù không mang một chức vụ gì, có thể nói rằng đã hết sức vẻ vang.
Nhà báo Cẩm Thuý - Phụ trách Ban Thư ký Báo Đại đoàn kết - hiện là nghiên cứu sinh ngành báo chí Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Sở trường: Thể loại phỏng vấn với các bài trò chuyện chuyên sâu với các nhân vật nổi tiếng; viết bài chính luận; tổ chức nội dung báo hằng ngày, hằng tháng và các số đặc biệt.