Thực phẩm bẩn vỉa hè tại TP.HCM: Liệu chiến dịch siết chặt mới có phát huy hiệu quả?

TP.HCM vừa ban hành Kế hoạch về bảo đảm an toàn thức ăn đường phố năm 2026 với hàng loạt biện pháp mạnh tay như tăng kiểm tra đột xuất, truy xuất nguồn gốc thực phẩm và công khai cơ sở vi phạm. Tuy nhiên, câu hỏi được nhiều người dân quan tâm là liệu những động thái này có đủ sức giải quyết bài toán thực phẩm bẩn vốn tồn tại dai dẳng trên các tuyến phố, vỉa hè của thành phố hay không?

Cuộc chiến không còn dừng ở việc xử phạt

Những quầy hàng rong, xe đẩy thức ăn hay các điểm bán đồ ăn nhanh ven đường từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong nhịp sống TP.HCM. Không chỉ đáp ứng nhu cầu ăn uống tiện lợi với chi phí hợp lý, thức ăn đường phố còn góp phần tạo nên bản sắc ẩm thực đặc trưng của đô thị lớn nhất cả nước.

Tuy nhiên, đi cùng với sự phát triển mạnh mẽ của loại hình kinh doanh này là những lo ngại ngày càng gia tăng về an toàn thực phẩm. Nhiều vụ ngộ độc thực phẩm, thực phẩm không rõ nguồn gốc hay điều kiện chế biến không đảm bảo vệ sinh đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về những nguy cơ sức khỏe đang hiện hữu trong từng bữa ăn hàng ngày của người dân.

Điểm đáng chú ý trong kế hoạch lần này là sự thay đổi về tư duy quản lý. Thay vì chỉ tập trung xử lý các trường hợp vi phạm sau khi sự cố xảy ra, TP.HCM đang hướng tới mô hình quản lý chủ động, kiểm soát nguy cơ ngay từ đầu nguồn.

Theo kế hoạch, công tác đào tạo chuyên môn cho lực lượng phụ trách an toàn thực phẩm tại các phường, xã và đặc khu sẽ được tăng cường. Đây là lực lượng trực tiếp quản lý địa bàn, có khả năng phát hiện sớm các nguy cơ và hỗ trợ người kinh doanh thực hiện đúng các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm.

Song song đó, thành phố cũng đặt mục tiêu xây dựng các mô hình thức ăn đường phố an toàn, từng bước thay đổi diện mạo của hoạt động kinh doanh vỉa hè theo hướng văn minh hơn, chuyên nghiệp hơn và giảm thiểu các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Ông Lê Minh Hải, Phó Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM, cho biết việc bảo đảm an toàn thực phẩm đường phố là nhiệm vụ lâu dài và không thể giải quyết chỉ bằng các đợt cao điểm kiểm tra.

Theo ông Hải, điều quan trọng nhất là tạo được sự thay đổi trong nhận thức của người kinh doanh cũng như người tiêu dùng. Khi các hộ kinh doanh xem việc tuân thủ quy định là điều kiện để tồn tại và phát triển, còn người dân ưu tiên lựa chọn các điểm bán đảm bảo vệ sinh, thị trường sẽ dần tự sàng lọc những cơ sở làm ăn thiếu trách nhiệm.

Kiểm tra đột xuất và truy xuất nguồn gốc: Liệu có đủ sức răn đe?

Một trong những giải pháp được kỳ vọng sẽ tạo chuyển biến rõ rệt là việc tăng cường các cuộc kiểm tra đột xuất.

Khác với kiểm tra theo kế hoạch vốn có thể khiến các cơ sở chuẩn bị trước để đối phó, kiểm tra đột xuất giúp cơ quan chức năng ghi nhận chính xác điều kiện kinh doanh thực tế. Đây được xem là biện pháp hữu hiệu để phát hiện các hành vi vi phạm liên quan đến nguồn gốc thực phẩm, điều kiện bảo quản, chế biến hoặc sử dụng nguyên liệu không bảo đảm chất lượng.

Đặc biệt, kế hoạch mới không chỉ tập trung vào các điểm bán hàng rong mà còn mở rộng phạm vi giám sát đến các cơ sở sơ chế, tập kết và cung ứng nguyên liệu.

Theo giới chuyên môn, nếu không kiểm soát được nguồn cung đầu vào, thực phẩm không an toàn vẫn có thể xuất hiện tại nhiều điểm bán khác nhau dù công tác kiểm tra tại cơ sở kinh doanh được tăng cường.

Ông Lê Minh Hải nhận định rằng truy xuất nguồn gốc thực phẩm là một trong những giải pháp mang tính nền tảng để ngăn chặn thực phẩm bẩn. Khi cơ quan chức năng xác định được toàn bộ chuỗi cung ứng, việc xử lý vi phạm sẽ không chỉ dừng lại ở người bán cuối cùng mà còn có thể truy trách nhiệm đến các đơn vị cung cấp nguyên liệu.

Liệu thực phẩm bẩn vỉa hè có được xử lý?

Một điểm mới khác được đánh giá có tác động lớn đến hiệu quả quản lý là việc công khai danh tính các cơ sở vi phạm nghiêm trọng trên chuyên mục “An toàn thức ăn đường phố” của Sở An toàn thực phẩm TP.HCM.

Trong nhiều năm qua, không ít trường hợp sau khi bị xử phạt vẫn tiếp tục hoạt động bởi mức phạt hành chính chưa đủ sức răn đe. Việc công khai thông tin vi phạm được kỳ vọng sẽ tạo thêm áp lực từ phía khách hàng và cộng đồng.

Khi uy tín trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu, các cơ sở kinh doanh sẽ buộc phải cân nhắc kỹ hơn trước khi đánh đổi sức khỏe người tiêu dùng lấy lợi nhuận.

Theo ông Lê Minh Hải, mục tiêu của việc công khai thông tin không phải để "bêu tên" mà nhằm bảo vệ quyền được biết của người dân. Minh bạch thông tin cũng là giải pháp giúp người tiêu dùng chủ động lựa chọn những cơ sở kinh doanh an toàn hơn.

Dù các biện pháp quản lý ngày càng quyết liệt, nhiều chuyên gia cho rằng thành công của cuộc chiến chống thực phẩm bẩn vẫn phụ thuộc rất lớn vào hành vi tiêu dùng.

Nếu người dân vẫn chấp nhận lựa chọn những điểm bán mất vệ sinh chỉ vì giá rẻ hoặc tiện lợi, các cơ sở vi phạm sẽ vẫn có cơ hội tồn tại. Ngược lại, khi khách hàng ưu tiên chất lượng, nguồn gốc thực phẩm và điều kiện vệ sinh, thị trường sẽ dần dịch chuyển theo hướng tích cực hơn.

Thực phẩm bẩn là vấn đề phức tạp liên quan đến ý thức kinh doanh, thói quen tiêu dùng và năng lực quản lý nhà nước.

Nếu chỉ có quyết tâm mạnh mẽ trong việc kiểm soát nguy cơ từ gốc, tăng tính minh bạch và nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan thì chưa đủ, cần có sự tham gia đồng bộ của chính quyền, người kinh doanh và người tiêu dùng. Chỉ khi cả ba mắt xích cùng thay đổi, mục tiêu xây dựng môi trường thức ăn đường phố an toàn, văn minh và bền vững mới có thể trở thành hiện thực.

Hồ Quang