Chuyên gia cảnh báo nguy cơ trí tuệ nhân tạo ‘đồng hóa con người'

Theo Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính tại Đại học RMIT Việt Nam, thay vì giúp tôn vinh sự đa dạng, trí tuệ nhân tạo đang dần gọt giũa đi những điểm khác biệt, những cảm xúc chân thật và cả sự gai góc làm nên bản sắc riêng của mỗi cá nhân. Từ những dòng email giao tiếp hằng ngày cho đến cách tiếp cận vấn đề của thế hệ trẻ, sự can thiệp sâu rộng của thuật toán đang đặt ra một bài toán lớn về việc duy trì sự độc bản của con người.

Trí tuệ nhân tạo 'đồng hóa con người' thông qua ngôn ngữ giao tiếp

Chẳng hạn, chúng ta gần đây thường nhận được những email với phần mở màn đầy kính ngữ nhưng lại rập khuôn kiểu "Lời đầu tiên, xin gửi tới Anh/Chị lời chào trân trọng và lời chúc sức khỏe". Tiến sĩ James Kang đặt vấn đề liệu những dòng chữ trơn tru đó xuất phát từ suy nghĩ chân thật của người gửi hay đã qua bàn tay tinh chỉnh của hệ thống thông minh. Việc sử dụng công cụ hỗ trợ để trau chuốt câu chữ, đặc biệt với những người sử dụng ngôn ngữ thứ hai, là một nhu cầu chính đáng nhằm tránh các lỗi biểu đạt ngoài ý muốn.

Tuy nhiên, vị chuyên gia cảnh báo rằng ranh giới của sự hỗ trợ đang bị vượt qua. Trí tuệ nhân tạo hiện nay được dùng để biến đổi các đoạn văn bản trở nên mượt mà, trung tính, mang đậm nét chuyên nghiệp nhưng lại triệt tiêu đi cảm xúc thực tế. Thật chẳng ra sao nếu lời chúc sinh nhật, thư chia tay hay tin nhắn từ người bạn thân đều mang cùng một giọng điệu AI như những điều khoản trong hợp đồng vay mua nhà.

Về mặt kỹ thuật, các văn bản này đạt mức độ hoàn hảo hết chỗ chê, nhưng chúng thiếu đi những yếu tố cảm xúc chân thực của người viết. Nếu thói quen này tiếp diễn trong vài năm tới, quá trình giao tiếp sẽ bị thu gọn thành việc chọn các nhãn dán phong cách như "chuyên nghiệp" hay "thân thiện", nhập vài từ khóa, và nhường toàn quyền biểu đạt cho phần mềm.

Theo Tiến sĩ James Kang, sự đồng hóa này còn tác động sâu sắc đến các yếu tố văn hóa đặc thù. Một nghiên cứu về hành vi tại Ấn Độ và Mỹ, cho thấy trợ lí ảo đang kéo cách hành văn của hai nhóm này lại gần nhau hơn. Đáng chú ý, văn phong của người dùng Ấn Độ có xu hướng dịch chuyển về phía phương Tây, một phần do hầu hết các công cụ thịnh hành đều được phát triển tại Mỹ. Chuyên gia nhấn mạnh rằng, bên cạnh việc nắn chỉnh ngữ pháp, rủi ro lớn hơn là thuật toán đang loại bỏ dần cá tính của người viết.

Chẳng hạn một giáo viên thường dùng phần mềm để tạo giọng điệu điềm tĩnh, trung lập khi gửi email cho học viên. Dù mục đích là thể hiện sự lịch sự, ngôn ngữ vốn dĩ là phương tiện truyền tải trạng thái cảm xúc thật, khi thì vội vã, lúc lại đầy nhiệt huyết. Nếu một cá nhân vốn sôi nổi ngoài đời lại xuất hiện trên không gian số với vỏ bọc trầm tính, người khác sẽ nhận diện họ qua một lăng kính hoàn toàn sai lệch. Sự đánh đổi chân dung thực tế lấy một phiên bản hoàn hảo do AI tạo ra sẽ làm rạn nứt những kết nối chân thật, khiến xã hội dần đánh mất đi khí chất riêng và những điểm khác biệt vốn có.

Đảo ngược tư duy: Để công nghệ học từ con người

Đối diện với thực trạng trên, Tiến sĩ James Kang đề xuất một góc nhìn mới về cách thiết kế và tương tác với công nghệ. Hiện tại, thói quen chung của mọi người là tìm đến các phần mềm ngay từ bước đầu tiên để nhờ soạn thảo văn bản, gợi ý ý tưởng hoặc xây dựng lập luận. Vị chuyên gia đặt câu hỏi: điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta đảo ngược lại quy trình này?

Thay vì lập tức cung cấp nội dung hoàn chỉnh, hệ thống nên được lập trình để bắt đầu bằng những câu hỏi gợi mở cho người dùng, chẳng hạn như yêu cầu giải thích rõ ý định, hướng lập luận hoặc cách họ tự nhìn nhận vấn đề. Sau khi thu thập những dữ liệu thô mang đậm tính cá nhân, trí tuệ nhân tạo mới tiến hành phân tích cách diễn đạt, nắm bắt mạch suy nghĩ cốt lõi và từ đó đưa ra các gợi ý chỉnh sửa. Cụ thể, triết lí vận hành cần được thay đổi tận gốc: thuật toán phải học từ con người trước, thay vì bắt con người từng bước mượn giọng của AI.

Một điều chỉnh tưởng chừng nhỏ trong thiết kế nền tảng có khả năng khuyến khích người dùng tư duy trước khi nhận đáp án, chấp nhận sự chật vật trong quá trình sáng tạo thay vì sao chép một cách dễ dàng. Theo Tiến sĩ James Kang, tầm quan trọng của triết lí này trong lĩnh vực giáo dục. Bản chất của giáo dục là rèn luyện tư duy phản biện, học cách chấp nhận sai lầm và tự hình thành nhận định độc lập. Việc phụ thuộc quá sớm và quá thường xuyên vào các công cụ tự động giúp sinh viên hoàn thành bài tập nhanh chóng, nhưng đồng thời phá hỏng mục tiêu cốt lõi của việc học.

Có thể so sánh khả năng tư duy của con người tương tự như hệ cơ bắp, nếu không được vận động thường xuyên, chúng sẽ teo tóp và yếu dần. Sự sáng tạo, khả năng phán đoán và sức bật trí tuệ đều tuân theo quy luật này. Thói quen giao khoán việc suy nghĩ cho phần mềm tiềm ẩn nguy cơ làm giảm sút nghiêm trọng năng lực của thế hệ tương lai. Giờ đây, phụ huynh và giáo viên đang phải đối mặt với một thách thức lớn hơn mạng xã hội: trí tuệ nhân tạo đang can thiệp trực tiếp vào cách người trẻ suy nghĩ, giao tiếp và định hình bản sắc cá nhân theo thời gian.

Trách nhiệm bảo vệ sự đa dạng của nhân loại

Nếu bản sắc cá nhân, sự gai góc và nét độc bản của mỗi người là những giá trị đáng được gìn giữ, Tiến sĩ James Kang khẳng định trách nhiệm này không thể phó mặc cho những nỗ lực cá nhân. Cuộc đua công nghệ hiện tại đang thúc đẩy các doanh nghiệp liên tục tạo ra những thuật toán phân tích mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, chuyên gia nhắc nhở rằng con người không phải là một tập hợp dữ liệu cần được tối ưu hóa theo một bộ tiêu chuẩn chung cứng nhắc. Việc bảo vệ giá trị cốt lõi đòi hỏi sự chung tay của toàn bộ hệ sinh thái, từ các nhà phát triển công cụ, chuyên gia giáo dục, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cho đến những nhà hoạch định chính sách.

Trong định hướng tương lai, các hệ thống công nghệ cần được thiết kế với mục tiêu khuyến khích người dùng tự do suy nghĩ, mạnh dạn hình thành quan điểm riêng và duy trì dấu ấn cá nhân trong từng sản phẩm sáng tạo. Tại môi trường học đường, học sinh sinh viên cần được hướng dẫn cụ thể về thời điểm nên và không nên sử dụng công cụ hỗ trợ. Giáo dục cần tập trung vào việc nuôi dưỡng bản lĩnh cá nhân, bảo vệ sự độc lập trong tư duy thay vì hối hả chạy theo những câu trả lời có sẵn nhanh nhất.

Theo Tiến sĩ James Kang, từ những bài học lịch sử, có thể thấy một khi xã hội đã phụ thuộc sâu sắc vào một hệ thống kỹ thuật, việc từ bỏ hoặc đảo ngược các hệ quả mà nó gây ra là điều gần như bất khả thi. Do đó, các cuộc thảo luận ở thời điểm hiện tại cần tập trung giải quyết câu hỏi trọng tâm: nhân loại muốn định hình bản thân như thế nào trong kỷ nguyên tự động hóa?

Sự đa dạng về tính cách, bao gồm cả những khiếm khuyết, sự lập dị hay những diễn biến tâm lý phức tạp, không phải là những lỗi kỹ thuật cần được sửa chữa. Chính những yếu tố chưa hoàn hảo đó mới là thứ định nghĩa sự tồn tại của nhân loại. Nếu công nghệ có thể hỗ trợ con người duy trì và phát huy những giá trị nguyên bản đó, chúng sẽ trở thành những phát minh vĩ đại. Ngược lại, nếu sự can thiệp vô hình của thuật toán dần bào mòn đi tính cách cá nhân, cái giá đắt nhất mà xã hội phải trả sẽ không nằm ở những hệ lụy kinh tế, mà là sự mai một dần của "chất người".

Bùi Tú