Có thật là trí tuệ nhân tạo đang khiến con người lười suy nghĩ?

Tuy nhiên, các nhà khoa học từ nhiều trường đại học danh tiếng của Anh và Mỹ vừa đưa ra cảnh báo đáng chú ý: Nếu lạm dụng trí tuệ nhân tạo, con người có thể dần đánh mất sự kiên trì, khả năng tư duy độc lập và năng lực học hỏi lâu dài. Điều đáng lo ngại là những tác động này có thể xuất hiện chỉ sau vài phút sử dụng AI.

Trí tuệ nhân tạo giúp giải quyết vấn đề nhanh hơn, nhưng có thể làm suy giảm khả năng học hỏi

Ngày nay, hầu như không còn ai nghi ngờ AI sẽ tiếp tục đồng hành cùng con người trong mọi lĩnh vực. Tuy nhiên, khi AI ngày càng đảm nhận nhiều công việc trí tuệ, một câu hỏi lớn được đặt ra: Công nghệ này có đang thay đổi cách bộ não con người vận hành?

Theo nhóm nghiên cứu đến từ nhiều trường đại học uy tín của Anh và Mỹ, vấn đề không nằm ở bản thân AI mà ở cách con người sử dụng nó. Khi tự giải quyết một bài toán hay một vấn đề, não bộ liên tục đánh giá kết quả, phát hiện sai sót, điều chỉnh cách làm và rút kinh nghiệm. Quá trình đó tạo nên khả năng tự học, củng cố trí nhớ, tăng tính độc lập và xây dựng sự tự tin trong tư duy.

Ngược lại, các hệ thống AI hiện nay thường cung cấp đáp án gần như ngay lập tức. Chúng không đóng vai trò như một người thầy hướng dẫn từng bước mà giống một "cộng sự" luôn sẵn sàng đưa ra lời giải hoàn chỉnh. Người dùng vì thế rất dễ bỏ qua quá trình suy luận vốn là nền tảng để hình thành kiến thức bền vững.

Để kiểm chứng giả thuyết này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thí nghiệm với gần 200 người tham gia.

Trong một thử nghiệm, 191 người được yêu cầu giải 12 bài toán phân số có độ khó khác nhau. Họ có thể nhấn một nút bất kỳ lúc nào để nhận lời giải chính xác từ trợ lí AI GPT-5. Sau đó, tất cả phải tự giải thêm ba bài toán tương tự nhưng không được sử dụng AI hay bất kỳ công cụ hỗ trợ nào.

Điểm đặc biệt là người tham gia cũng có quyền bỏ qua bất kỳ câu hỏi nào nếu cảm thấy quá khó. Điều này giúp các nhà nghiên cứu không chỉ đánh giá năng lực toán học mà còn đo lường mức độ kiên trì trước thử thách. Một nhóm đối chứng gồm 163 người cũng thực hiện các bài toán tương tự nhưng hoàn toàn không được sử dụng AI.

Các nhà khoa học tiếp tục lặp lại mô hình nghiên cứu với một nhiệm vụ khác là đọc hiểu văn bản nhằm kiểm tra liệu kết quả có lặp lại ở những lĩnh vực ngoài toán học hay không.

Kết quả cho thấy những người sử dụng AI hoàn thành bài tập nhanh hơn và đạt hiệu quả tức thời cao hơn. Tuy nhiên, khi không còn AI hỗ trợ, họ có xu hướng từ bỏ những câu hỏi khó nhiều hơn đáng kể so với nhóm tự giải từ đầu.

Điều đáng chú ý là hiện tượng này xuất hiện chỉ sau khoảng 10-15 phút tương tác với AI.

Theo các nhà nghiên cứu, việc luôn biết rằng AI có thể đưa ra đáp án ngay lập tức khiến con người dần hình thành kỳ vọng mọi vấn đề đều phải được giải quyết nhanh chóng. Khi đối mặt với thử thách thực sự, họ dễ mất kiên nhẫn và ít sẵn sàng đầu tư công sức để tự tìm lời giải.

Mối lo lớn nhất không phải AI thông minh hơn con người mà là con người phụ thuộc vào AI

Các chuyên gia cho rằng phát hiện đáng lo ngại nhất không phải là việc AI giúp con người giải bài nhanh hơn, mà là nguy cơ làm suy giảm sự bền bỉ trong học tập và tư duy.

Trong khoa học nhận thức, khả năng kiên trì được xem là một trong những yếu tố dự báo mạnh mẽ nhất đối với thành công trong học tập lâu dài. Chính quá trình vật lộn với khó khăn giúp não bộ xây dựng các kết nối thần kinh mới, hình thành tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.

Nếu chỉ sau vài phút sử dụng AI đã có thể quan sát thấy tác động tiêu cực, các nhà nghiên cứu lo ngại rằng việc sử dụng AI mỗi ngày trong nhiều tháng hoặc nhiều năm có thể tạo ra những thay đổi sâu sắc hơn và khó đảo ngược.

Một hệ quả khác là AI có thể làm mất đi cái mà giới khoa học gọi là "đấu tranh mang tính xây dựng", quá trình con người tự thử nghiệm, mắc lỗi rồi sửa lỗi. Chính chu trình này không chỉ giúp tích lũy kiến thức mà còn phát triển khả năng tự đánh giá năng lực bản thân, hay còn gọi là năng lực siêu nhận thức (metacognition).

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những kỹ năng tưởng như đơn giản như làm toán phân số hay đọc hiểu văn bản thực chất là nền móng cho các năng lực cao hơn như đại số, tư duy logic và tư duy phản biện. Nếu quá phụ thuộc vào AI ngay từ những kỹ năng cơ bản, người học có thể gặp khó khăn khi tiếp cận các kiến thức phức tạp hơn.

Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu cũng cảnh báo rằng học sinh và sinh viên có nền tảng học tập yếu hoặc thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, nhà trường có thể chịu tác động tiêu cực nhiều hơn. Khi AI trở thành "chiếc nạng" quá thuận tiện, nhóm này có nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ thay vì phát triển năng lực tự học.

Dù vậy, các nhà khoa học không kêu gọi hạn chế hay từ bỏ AI. Họ cho rằng AI vẫn là một trong những bước tiến công nghệ quan trọng nhất của thế kỷ XXI và sẽ tiếp tục làm thay đổi cách con người học tập, làm việc cũng như sáng tạo.

Điều quan trọng là sử dụng AI đúng vai trò như một công cụ hỗ trợ thay vì thay thế hoàn toàn tư duy con người. Thay vì yêu cầu AI giải luôn bài toán hay viết trọn một báo cáo, người dùng có thể tận dụng AI để gợi ý hướng tiếp cận, giải thích khái niệm hoặc phản biện ý tưởng của mình.

Các chuyên gia cũng khuyến nghị giáo viên, doanh nghiệp và người dùng nên xây dựng những nguyên tắc sử dụng AI nhằm khuyến khích quá trình tự suy nghĩ trước khi tìm đến sự hỗ trợ của máy móc.

Bộ não con người vốn có khả năng thích nghi rất mạnh với môi trường sống. AI chắc chắn sẽ tiếp tục định hình cách chúng ta tư duy trong tương lai. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không phải là AI trở nên thông minh hơn, mà là làm sao để con người vẫn giữ được năng lực suy nghĩ độc lập, khả năng học hỏi và sự kiên trì, những phẩm chất đã giúp loài người phát triển suốt hàng nghìn năm qua

Bùi Tú