Lời ca nhạc Việt: Vì sao đang nghèo đi?
Lời ca nhạc Việt đang chịu sức ép viral, khi câu trend, tiếng lóng và khẩu ngữ mạng xuất hiện ngày càng dày trong ca từ.
Lời ca nhạc Việt đang chịu tác động rõ từ xu hướng nghe nhạc trong thời đại số. Công chúng tiếp cận ca khúc qua TikTok, YouTube Shorts, Reels và các đoạn video ngắn nhiều hơn trước.
Một bài hát có thể được biết đến không phải từ toàn bộ giai điệu hay cấu trúc ca từ, mà từ một câu hook, một cụm từ bắt tai hoặc một đoạn lời dễ dùng làm nền cho nội dung mạng xã hội.
Cơ chế lan truyền này giúp nhạc Việt đến nhanh hơn với người nghe, nhưng cũng tạo sức ép khiến ca từ dễ bị rút gọn thành câu trend, tiếng lóng hoặc mảng miếng gây chú ý. Khi mục tiêu viral lấn át yêu cầu sáng tạo, tiếng Việt trong âm nhạc có nguy cơ bị làm nghèo.
Nền tảng số đang thay đổi ca từ
Âm nhạc từng được tiếp nhận như một chỉnh thể. Người nghe đi từ phần mở đầu, phát triển, cao trào đến kết thúc. Ca từ vì thế có không gian để kể một câu chuyện, dựng một tâm trạng hoặc tạo một lớp hình ảnh. Bài hát có thể dài ba phút, nhưng số phận truyền thông của nó nhiều khi nằm trong 15 giây.
Sự thay đổi này buộc người làm nhạc quan tâm hơn đến hook, câu bắt tai và đoạn dễ cắt ghép. Điều đó không sai. Nhạc đại chúng luôn cần khả năng lan truyền. Vấn đề nằm ở chỗ, khi phần lời chỉ được viết để phục vụ một đoạn video ngắn, toàn bộ ca khúc sẽ mất dần khả năng tự đứng vững.
Có thể nhìn thấy xu hướng này ở những ca khúc được viết gần với ngôn ngữ trò chuyện trên mạng. Ghệ iu dấu của em ơi của tlinh biến lời hát thành một chuỗi đối thoại thân mật, nũng nịu, dùng nhiều khẩu ngữ như “ghệ”, “cặp kè”, “oki hăm”. Bật tình yêu lên của Hòa Minzy và Tăng Duy Tân lại cho thấy sức mạnh của một hook ngắn, dễ hát theo, dễ gắn vào video ngắn. Với Vũ trụ có anh của Phương Mỹ Chi, câu trung tâm cũng trở thành điểm nhận diện mạnh trên nền tảng số.
Những trường hợp này không giống nhau về chất lượng và tham vọng nghệ thuật. Có bài nghiêng về sự đáng yêu của khẩu ngữ. Có bài được tổ chức kỹ hơn về ý niệm và âm nhạc. Nhưng chúng cùng cho thấy một thực tế: Ca từ hôm nay không chỉ được viết để nghe, mà còn được viết để cắt ra, chia sẻ, nhại lại và dùng như một câu nói trên mạng xã hội.
Tiếng lóng không có lỗi
Cần nói rõ: Tiếng lóng không phải kẻ thù của ca từ. Ngôn ngữ âm nhạc không bắt buộc phải trang trọng, "sạch sẽ" hoặc xa cách đời sống. Nhạc trẻ cần hơi thở của người trẻ. Rap, hip hop, pop, R&B hay dance đều có hệ ngôn ngữ riêng. Trong nhiều trường hợp, khẩu ngữ, tiếng lóng, cách nói đường phố hoặc ngôn ngữ mạng giúp ca khúc gần hơn với đời sống thật.
Đen Vâu là một ví dụ đáng chú ý. Rap của anh thường dùng ngôn ngữ đời thường, cách nói gần khẩu ngữ, nhưng không dừng ở sự dễ dãi. Trong Nấu ăn cho em, đời sống miền núi, trẻ em, con đường đến trường và bữa ăn được đặt vào những hình ảnh giản dị. Trong Mang tiền về cho mẹ, một câu nói tưởng như rất bình dân được nâng lên thành lời nhắc về trách nhiệm và tình thân.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở tiếng lóng. Vấn đề nằm ở khả năng chuyển hóa tiếng lóng thành ngôn ngữ nghệ thuật. Ngôn ngữ đời sống đi vào âm nhạc sau khi được chọn lọc, đặt đúng vị trí và phục vụ cảm xúc của bài hát. Ngôn ngữ dễ dãi chỉ mượn vài từ đang nổi để gây chú ý. Một bên làm giàu thêm khả năng biểu đạt. Một bên khiến ca từ phẳng đi.
Đừng để tiếng Việt bị làm nghèo trong ca từ
Một bài hát hay không nhất thiết phải có ca từ cầu kỳ. Nhiều câu hát ở lại rất lâu vì giản dị. Nhưng giản dị khác với nghèo nàn. Giản dị là chọn ít chữ mà gợi được nhiều. Nghèo nàn là lặp nhiều chữ nhưng không mở ra được hình ảnh, cảm xúc hay suy nghĩ nào đáng nhớ.
Trường hợp Sashimi của Chi Pu từng gây tranh cãi vì ca từ bị cho là gợi dục, sáo rỗng và dựa nhiều vào liên tưởng nhạy cảm. Cụm “Sashimi kimochi” được lặp lại như một mảng miếng gây chú ý. Khi sự chú ý chủ yếu đến từ cảm giác phản cảm, ca từ không còn đứng trên giá trị thẩm mỹ của chữ nghĩa.
Ở một mức khác, một số ca khúc rap và hip hop từng bị cơ quan chức năng nhắc tên vì ca từ phản cảm, dung tục hoặc lệch chuẩn. Rap có quyền gai góc. Hip hop có quyền trực diện. Nhưng sự trực diện không đồng nghĩa với việc lấy sốc, tục hoặc mâu thuẫn cá nhân làm trung tâm. Khi bài hát chỉ còn là nơi trút giận, khoe thái độ hoặc tạo một câu gây chú ý, tiếng Việt bị đẩy xuống thành công cụ tạo hiệu ứng.
Khi người viết nhạc quen dùng chữ như mồi câu view, ca sĩ quen hát những câu dễ gây sốc, còn công chúng quen bỏ qua ca từ rỗng vì “chỉ là giải trí”, tiếng Việt trong âm nhạc sẽ nghèo đi từng chút một. Sự dễ dãi ấy không ồn ào như một scandal, nhưng âm thầm hạ thấp chuẩn nghe, chuẩn viết và chuẩn cảm của đời sống âm nhạc đại chúng.
Tự do sáng tạo không miễn trừ trách nhiệm với chữ nghĩa
Mỗi thế hệ đều có cách nói riêng. Rap có thể gai góc, pop có thể nhẹ, dance có thể trực diện. Nhưng thể loại không phải tấm giấy thông hành cho sự cẩu thả trong ca từ.
Tiếng lóng, khẩu ngữ, ngôn ngữ mạng nếu được chọn lọc vẫn có thể tạo nên câu hát thông minh. Ngược lại, những từ tưởng như hợp thời sẽ làm bài hát cũ rất nhanh khi chỉ được dùng như mảng miếng. Người viết lời không chỉ chọn chữ để gieo vần, bắt tai hay tạo trend. Họ còn tạo ra cách công chúng nghe, nhớ và cảm về tiếng Việt.
Bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt trong âm nhạc bắt đầu từ việc tôn trọng lời hát. Sau tiếng ồn của mạng xã hội, thứ còn lại vẫn là ca từ. Nếu lời hát cạn, bài hát cũng cạn. Nếu tiếng Việt bị đối xử như vật liệu rẻ tiền, nhạc Việt sẽ khó có những câu ca đủ đẹp để ở lại trong ký ức công chúng.
