Đeo kính thực tế ảo để trở về thời Trung cổ

Những bức bích họa hơn 800 năm tuổi của tu viện Sijena từng được xem là một trong những kiệt tác nghệ thuật Trung cổ quan trọng nhất châu Âu. Nhưng chiến tranh, hỏa hoạn và thời gian đã khiến chúng chỉ còn là những mảng màu nhạt nhòa, khó nhận biết. Trong hoàn cảnh cuộc tranh cãi kéo dài nhiều năm về việc đưa các tác phẩm trở về quê hương vẫn chưa khép lại, một nhóm chuyên gia Tây Ban Nha đã chọn một con đường khác: Sử dụng công nghệ thực tế ảo để đưa công chúng trở về thế kỷ XII. Điều nghịch lí là chính bản sao số, chứ không phải hiện vật gốc, lại đang giúp người xem hiểu rõ hơn giá trị của một di sản đã bị hủy hoại.

Thực tế ảo, cánh cửa duy nhất để nhìn lại một kiệt tác đã mất

"Nếu một tác phẩm nghệ thuật đã chịu tổn thất không thể đảo ngược thì công nghệ là lối thoát cuối cùng để công chúng hiểu được nguyên bản của nó". Đó là nhận định của Giáo sư Manuel Castiñeiras thuộc Đại học Tự trị Barcelona khi nói về những bích họa nổi tiếng của tu viện Sijena, nằm ở vùng Aragon, Tây Ban Nha. Ông cho rằng với những di sản đã bị tàn phá nghiêm trọng bởi chiến tranh hoặc thiên tai, việc phục dựng bằng công nghệ số không còn là lựa chọn bổ sung mà đã trở thành phương thức hiệu quả nhất để truyền tải giá trị lịch sử và nghệ thuật tới công chúng.

Tu viện Sijena là một minh chứng điển hình. Được xây dựng vào cuối thế kỷ XII theo lệnh của Nữ hoàng Sancha xứ Castilla, nơi đây từng sở hữu hệ thống bích họa được giới sử học nghệ thuật đánh giá là một trong những đỉnh cao của hội họa Romanesque châu Âu.

Tuy nhiên, trong cuộc Nội chiến Tây Ban Nha năm 1936, một trận hỏa hoạn đã thiêu rụi phần lớn nội thất. Những bức tranh trên trần và tường bị cháy xém, mất màu, bong tróc nghiêm trọng. Phần còn lại được chuyển tới Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Catalonia (MNAC) để bảo tồn, nhưng ngay cả khi được lưu giữ trong điều kiện tốt nhất, chúng vẫn chỉ còn là những mảnh ghép khó nhận diện.

Đó là lí do dự án Sijena Mágica ra đời. Không chỉ quét số hóa hiện vật, nhóm phát triển đã tái tạo toàn bộ không gian chương phòng của tu viện như cách nó tồn tại hơn 800 năm trước. Người tham quan đeo kính thực tế ảo sẽ bước vào một căn phòng ngập ánh sáng tự nhiên, nơi các bức bích họa hiện lên với màu sắc nguyên bản, ánh vàng phản chiếu trên các chi tiết trang trí, tiếng chuông nhà thờ ngân vang cùng tiếng chim và những bài thánh ca của các nữ tu.

Juan Naya, người khởi xướng dự án, cho rằng chỉ khi thực sự đứng trong không gian ấy, người xem mới hiểu được vẻ đẹp và ý nghĩa của kiệt tác. "Cho đến khi bạn đeo chiếc kính 3D lên, gần như không thể hình dung căn phòng từng trông như thế nào".

Khi bản sao kỹ thuật số truyền tải nhiều hơn hiện vật gốc

Một nghịch lí thú vị đang xuất hiện trong lĩnh vực bảo tồn di sản: bản sao kỹ thuật số đôi khi giúp con người hiểu tác phẩm tốt hơn chính hiện vật thật. Albert Burzón, chuyên gia phục dựng kỹ thuật số tham gia dự án, cho biết phần lớn khách tham quan khi đứng trước các bích họa gốc tại bảo tàng đều có chung phản ứng: họ gần như không nhìn thấy gì.

Những lớp màu từng rực rỡ giờ chỉ còn là các mảng nâu xám mờ nhạt. Các nhân vật trong Kinh Thánh, vốn từng bao phủ trần nhà bằng những gam màu xanh, đỏ, vàng sống động, gần như biến mất dưới dấu vết của lửa và thời gian.

Nếu chỉ quan sát hiện vật thật, rất khó để người xem phổ thông cảm nhận được vì sao giới nghiên cứu coi đây là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của nghệ thuật Trung cổ châu Âu.

Chính vì vậy, nhóm phát triển đã dành nhiều năm nghiên cứu các sắc tố màu nguyên thủy, tài liệu lịch sử, bản vẽ khảo cổ và kết quả quét laser của toàn bộ công trình để tái dựng từng chi tiết.

Khác với giải pháp video mapping từng rất thành công tại nhà thờ Sant Climent de Taüll ở vùng Lleida, Sijena có cấu trúc mái vòm và các hàng cột quá phức tạp. Nếu dùng máy chiếu, sẽ cần tới gần 50 thiết bị và vẫn không tránh khỏi hiện tượng bóng đổ.

Kính thực tế ảo trở thành giải pháp tối ưu. "Ở đây, công nghệ không hiện diện trong căn phòng. Nó nằm ngay trên đôi mắt người xem", Burzón giải thích.

Joan Rosell, người xây dựng thế giới 3D, cho biết phần khó nhất không phải tạo mô hình, mà là đồng bộ hàng trăm hình ảnh để tái hiện đúng vị trí của từng nhân vật, đồng thời mô phỏng chính xác cách ánh sáng mặt trời chiếu vào căn phòng theo từng thời điểm trong năm.

Ngay cả hiệu ứng phản chiếu trên những chi tiết dát vàng, vốn đã biến mất hoàn toàn sau vụ cháy, cũng được phục dựng từ các nghiên cứu lịch sử. Rosell kể rằng phản ứng đầu tiên của hầu hết người trải nghiệm là... há hốc miệng vì kinh ngạc.

Sau hơn một năm làm việc với dự án, chính anh, người vốn xuất thân từ lĩnh vực nghe nhìn chứ không phải lịch sử nghệ thuật, cũng thừa nhận mình chỉ thực sự hiểu giá trị của Sijena sau khi nhìn thấy không gian được tái tạo hoàn chỉnh.

Công nghệ đang viết lại tương lai của ngành bảo tồn di sản

Câu chuyện của Sijena phản ánh một xu hướng lớn đang diễn ra trên thế giới: công nghệ số ngày càng trở thành công cụ không thể thiếu trong bảo tồn và phổ biến di sản.

Ngày nay, du khách có thể theo dõi quá trình xây dựng Nhà thờ Vitoria thời Trung cổ bằng công nghệ thực tế ảo, đứng giữa những người thợ xây cách đây hàng trăm năm.

Tại nhà thờ Sant Climent de Taüll, kỹ thuật video mapping giúp tái hiện toàn bộ những bích họa Romanesque đã được chuyển về bảo tàng, đồng thời góp phần hồi sinh du lịch của cả thung lũng Boí.

Ở Bellpuig, các bản sao số chính xác của lăng mộ Bá tước Urgell đã đưa những kiệt tác từng bị bán sang Mỹ cách đây hơn một thế kỷ trở lại quê hương, ít nhất dưới hình thức kỹ thuật số.

Chính quyền Catalonia cũng đang triển khai dự án Giravolt, xây dựng kho dữ liệu số cho các công trình khảo cổ, nhà thờ, bảo tàng và nhiều hiện vật lịch sử, cho phép người dùng khám phá chúng từ bất kỳ đâu trên thế giới. Điều đáng chú ý là những công nghệ này không nhằm thay thế hiện vật gốc.

Ngược lại, chúng bổ sung một lớp thông tin mới giúp người xem hiểu được bối cảnh, màu sắc, biểu tượng và không gian mà hiện vật từng tồn tại. Đó là điều mà một bức tranh bị cháy xém hay một mảnh tường đổ nát không còn khả năng truyền tải.

Tại Sijena, số phận của dự án vẫn chưa rõ ràng. Chính quyền Aragon hiện tập trung vào việc đưa các bích họa gốc từ Catalonia trở về tu viện theo phán quyết của tòa án, trong khi trải nghiệm thực tế ảo vẫn chưa nhận được sự hỗ trợ chính thức.

Juan Naya thừa nhận không có gì đảm bảo dự án sẽ được triển khai rộng rãi. Nếu cần, ông sẵn sàng thực hiện bằng nguồn lực tư nhân.

Động lực lớn nhất của ông không nằm ở công nghệ hay danh tiếng. "Một trong những khoảnh khắc đẹp nhất là khi những người cao tuổi, vốn cả đời chỉ được nghe cha mẹ kể về vẻ đẹp của Sijena, đeo kính thực tế ảo rồi rơi nước mắt. Lần đầu tiên họ được nhìn thấy điều mà các thế hệ trước từng kể, nhưng chính họ chưa bao giờ có cơ hội chứng kiến".

Có lẽ đó cũng là giá trị lớn nhất mà công nghệ mang lại cho ngành bảo tồn di sản trong thế kỷ XXI. Không phải thay thế lịch sử, mà giúp lịch sử có thêm cơ hội được nhìn thấy, được hiểu và được truyền lại, ngay cả khi những dấu tích vật chất của nó đã không còn nguyên vẹn.

Bùi Tú