Trung Quốc tìm cách kiếm tiền từ ‘núi rác’ pin xe điện

Đây vừa là cơ hội hình thành ngành công nghiệp tái chế trị giá hàng chục tỉ USD, vừa là thách thức lớn khi thị trường đang bị chi phối bởi các doanh nghiệp hoạt động trái phép, cạnh tranh phá giá và lợi nhuận ngày càng teo tóp.

Làn sóng pin xe điện "nghỉ hưu" đang ập đến

Trong nhiều năm qua, Trung Quốc luôn là thị trường xe điện lớn nhất thế giới. Chính sách hỗ trợ mạnh mẽ cùng nhu cầu tiêu dùng bùng nổ đã giúp doanh số xe điện tăng trưởng với tốc độ chưa từng có vào đầu thập niên 2020. Tuy nhiên, mọi loại pin đều có tuổi thọ.

Theo Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc (MIIT), pin dùng cho xe điện và các hệ thống lưu trữ năng lượng thường hoạt động hiệu quả từ 5 đến 8 năm. Điều đó đồng nghĩa những lô pin được lắp đặt trong giai đoạn bùng nổ đầu tiên hiện đã bước vào thời kỳ phải thay thế.

Riêng trong năm 2025, lượng pin hết hạn sử dụng tại Trung Quốc đã tăng hơn 30%, đạt khoảng 400.000 tấn. Các doanh nghiệp trong ngành dự báo đây mới chỉ là khởi đầu.

Nhiều chuyên gia nhận định giai đoạn 2027-2028 sẽ chứng kiến "làn sóng nghỉ hưu" thực sự của pin xe điện, khi khối lượng pin cần xử lí có thể tăng gấp đôi hiện nay.

Đến năm 2030, lượng pin thải bỏ được dự báo đạt khoảng 3,5 triệu tấn, tạo ra thị trường tái chế trị giá hơn 14,8 tỉ USD.

Nhưng câu chuyện không chỉ dừng ở pin xe điện. Hàng triệu tấm pin mặt trời và tua-bin gió được lắp đặt trong những năm 2000 cũng đang dần kết thúc vòng đời.

Hiệp hội Công nghiệp Quang điện Trung Quốc dự báo lượng tấm pin mặt trời bị loại bỏ sẽ tăng mạnh sau năm 2030 và có thể đạt tới 20 triệu tấn vào năm 2040. Giá trị vật liệu có thể thu hồi từ các tấm pin này, bao gồm bạc, nhôm và nhiều kim loại quý khác, được ước tính đạt khoảng 1,06 tỉ USD vào năm 2030 và tăng lên khoảng 15,2 tỉ USD vào năm 2040.

Trong khi đó, các hiệp hội năng lượng tái tạo của Trung Quốc dự báo đến năm 2030, lượng tua-bin điện gió hết hạn sẽ tạo ra nguồn vật liệu tái chế trị giá khoảng 3,3 tỉ USD.

Trước "cơn sóng" rác thải xanh khổng lồ này, Bắc Kinh đã bắt đầu siết chặt quản lí. Từ tháng 4 năm nay, MIIT cùng bốn cơ quan quản lí khác triển khai chiến dịch toàn quốc nhằm xử lí các cơ sở tái chế pin hoạt động trái phép. Đồng thời, các quy định mới cũng buộc nhà sản xuất xe điện và pin phải thu hồi những bộ pin đã hết vòng đời.

Thị trường hàng chục tỉ USD nhưng doanh nghiệp vẫn... thua lỗ

Nghe qua, tái chế pin tưởng như là "mỏ vàng" mới của nền kinh tế xanh. Thực tế lại hoàn toàn trái ngược. Trong vài năm gần đây, hàng loạt doanh nghiệp Trung Quốc đổ xô vào lĩnh vực tái chế pin. Theo truyền thông nước này, đến tháng 8/2025 đã có hơn 180.000 doanh nghiệp đăng ký hoạt động trong ngành tái chế pin, trong đó hơn 60% mới thành lập chỉ trong ba năm gần đây.

Sự bùng nổ ấy nhanh chóng dẫn đến cạnh tranh khốc liệt. Nhiều doanh nghiệp chấp nhận giảm giá sâu, thậm chí trả thêm tiền chỉ để thu gom được nguồn pin thải vốn vẫn còn khá hạn chế. Trong khi đó, không ít cơ sở hoạt động không giấy phép lựa chọn những phương pháp xử lí rẻ tiền như chôn lấp hoặc đốt bỏ nhằm thu lợi nhanh, khiến các doanh nghiệp tuân thủ quy định rơi vào thế bất lợi.

Theo các chuyên gia, hiện chưa đến 30% lượng pin xe điện hết hạn được thu gom thông qua các kênh chính thức. Khó khăn còn đến từ biến động giá nguyên liệu.

Lợi nhuận của ngành tái chế phụ thuộc rất lớn vào giá lithium, thành phần quan trọng nhất trong pin xe điện. Sau khi giá lithium lao dốc trong vài năm gần đây, giá trị thu hồi từ pin cũ cũng giảm mạnh.

Một lãnh đạo doanh nghiệp tái chế pin nhận định thẳng thắn rằng gần như toàn bộ ngành hiện nay đều đang hoạt động trong tình trạng thua lỗ. Tình trạng tương tự cũng diễn ra ở lĩnh vực tái chế nhôm.

Các hãng xe, doanh nghiệp luyện kim và công ty tái chế đều nhìn thấy tiềm năng lớn nên cùng tham gia thị trường. Tuy nhiên, nguồn nhôm phế liệu không đủ đáp ứng nhu cầu, trong khi sức mua từ các ngành ô tô và bất động sản lại suy yếu khiến biên lợi nhuận ngày càng mỏng.

Chính vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng tiềm năng của ngành tái chế sẽ chỉ thực sự được khai mở nếu Trung Quốc xây dựng được hệ thống quản lí hoàn chỉnh hơn.

Điều mà các doanh nghiệp mong đợi không chỉ là việc xử lí các cơ sở hoạt động trái phép, mà còn là cơ chế cấp phép rõ ràng, tiêu chuẩn xử lí chất thải nguy hại thống nhất và các chính sách hỗ trợ tài chính.

Ngoài ra, giới chuyên môn cũng cho rằng vật liệu tái chế hiện mới được định giá chủ yếu theo cung - cầu thị trường mà chưa phản ánh giá trị môi trường hay lợi ích giảm phát thải carbon mà chúng mang lại.

Theo Viện Nghiên cứu Chế biến Dầu khí Sinopec, sự bùng nổ của ngành tái chế vào năm 2030 sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố then chốt: nguồn cung phế liệu ổn định, cơ chế định giá hợp lí và các chính sách khuyến khích như trợ cấp hoặc ưu đãi thuế.

Với vị thế là quốc gia dẫn đầu thế giới về xe điện và năng lượng tái tạo, Trung Quốc đang bước vào giai đoạn quyết định. Nếu giải được bài toán tái chế, nước này không chỉ giảm áp lực môi trường mà còn tạo ra một ngành công nghiệp trị giá hàng chục tỉ USD. Ngược lại, nếu thị trường tiếp tục bị chi phối bởi cạnh tranh thiếu lành mạnh và hoạt động phi chính thức, "núi rác" pin xe điện có thể trở thành cái giá phải trả cho cuộc cách mạng năng lượng xanh.

Bùi Tú