Thách thức nào đang gây áp lực lên kì vọng xuất khẩu thủy sản 12 tỉ USD?
Đây là con số được Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) dự báo về kim ngạch xuất khẩu của ngành năm 2026 dựa trên cơ sở những gì đã đạt được trong 5 tháng đầu năm.
5 tháng xuất khẩu 4,66 tỉ USD, dự báo cả năm hơn 12 tỉ USD
Theo báo cáo của VASEP, trong 5 tháng đầu năm, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt 4,66 tỉ USD, tăng 11% so với cùng kỳ năm 2025. Kết quả này cho thấy ngành thủy sản vẫn duy trì được nhịp tăng trưởng hai con số trong bối cảnh thị trường thế giới có nhiều thách thức về chính sách thuế quan, rào cản kỹ thuật, biến động chi phí năng lượng và nhiên liệu, áp lực cạnh tranh quốc tế.
Tôm là mặt hàng xuất khẩu dẫn đầu về kim ngạch, đạt 1,9 tỉ USD, tăng 11,5%, chiếm khoảng 40,4% tổng kim ngạch thủy sản; tiếp đến là cá tra (904,8 triệu USD); cá ngừ (371,6 triệu USD); mực, bạch tuộc (304 triệu USD); cua ghẹ và giáp xác khác (159,8 triệu USD); nhuyễn thể có vỏ (122 triệu USD).
Trên cơ sở kết quả 5 tháng đầu năm, năng lực sản xuất xuất khẩu của cộng đồng doanh nghiệp thủy sản Việt Nam và diễn biến thị trường quốc tế, VASEP dự báo xuất khẩu thủy sản năm 2026 có thể đạt mức tăng trưởng khoảng 8–10%, với kim ngạch trên 12 tỉ USD.
Kịch bản để đạt được hơn 12 tỉ USD
Theo VASEP, mức kim ngạch xuất khẩu hơn 12 tỉ USD có thể đạt được trong kịch bản: 1) Trung Quốc và Hồng Kông tiếp tục duy trì nhu cầu tốt; 2) Cá tra giữ được lợi thế ở các thị trường có nhu cầu sản phẩm giá hợp lý; 3) Tôm cải thiện khả năng cạnh tranh về giá thành và sản phẩm chế biến; 4) Các nhóm hải sản khai thác biển được tháo gỡ bất cập, vướng mắc về IUU, CoA, chứng nhận nguyên liệu và truy xuất; 5) Chi phí logistics không tăng đột biến; 6) Doanh nghiệp tận dụng tốt hơn các FTA và đa dạng hóa thị trường.
Ngược lại, nếu các vướng mắc về thủ tục, chứng nhận, nguyên liệu, chi phí tuân thủ, phòng vệ thương mại và logistics kéo dài, tăng trưởng xuất khẩu có thể chậm lại trong nửa cuối năm, nhất là ở các nhóm tôm, cá ngừ, mực, bạch tuộc, cua ghẹ và hải sản khai thác.
Những khó khăn, bất cập nào có thể ngăn trở kim ngạch 12 tỉ USD?
Yếu tố ngăn trở đầu tiên vẫn là chi phí logistics, nhiên liệu và vận tải quốc tế tiếp tục ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của thủy sản Việt Nam xuất khẩu. Theo phản ánh của các doanh nghiệp, chỉ trong vài ngày giữa tháng 6, nhiều hãng tàu đã thông báo tăng giá cước, có tuyến tăng tới 30%. Cước đi bờ Đông Hoa Kỳ tăng khoảng 2.000-3.000 USD/container, đi bờ Tây Hoa Kỳ tăng hơn 1.000 USD/container, đi châu Âu tăng 800-1.200 USD/container. Đây là khoản chi phí rất lớn đối với các doanh nghiệp xuất khẩu và với toàn ngành hàng xuất khẩu của Việt Nam, với hàng triệu container mỗi năm.
Rào cản thứ hai là rủi ro phòng vệ thương mại và các chương trình kiểm soát từ Hoa Kỳ ngày càng phức tạp. Thị trường Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường có rủi ro chính sách cao đối với thủy sản Việt Nam. Doanh nghiệp đang phải ứng phó đồng thời với nhiều biện pháp và chương trình như chống bán phá giá, chống trợ cấp đối với tôm; rà soát chống bán phá giá đối với cá tra; chương trình đánh giá tương đương; quy định bảo vệ động vật biển có vú; chương trình giám sát nhập khẩu thủy sản; cùng các cáo buộc liên quan đến lao động cưỡng bức, lao động trẻ em theo điều tra 301.
Bên cạnh đó, thẻ vàng IUU chưa được gỡ bỏ tiếp tục ảnh hưởng đến ngành hải sản khai thác, làm tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian xử lý hồ sơ và làm tăng rủi ro đối với các lô hàng xuất khẩu sang EU. Cùng với đó, quy định MMPA và thủ tục cấp CoA sang Hoa Kỳ còn nhiều vướng mắc.
Theo VASEP, quy định phân vùng khai thác hiện chưa phù hợp với một số nghề cá thực tế ở một số tỉnh thành, nhất là các tỉnh có đảo và đặc thù một số nghề cá. Có nhóm tàu chiều dài trên 15m nhưng tải trọng nhỏ, công suất và khả năng vươn khơi hạn chế, theo quy định vẫn phải hoạt động ở vùng khơi, trong khi ngư trường, đối tượng khai thác và nghề truyền thống phù hợp lại nằm ở vùng lộng.
Ngoài ra, một số khó khăn và bất cập khác là: Bất cập trong quản lý an toàn thực phẩm, kiểm dịch và chuyển mục đích sử dụng hàng hóa; thuế giá trị gia tăng đối với hàng xuất khẩu tái nhập để sửa chữa, tái chế rồi xuất khẩu lại; chi phí xử lý nước thải trong khu công nghiệp cao, phát sinh tình trạng “xử lý kép”; thiếu khung pháp lý cho đầu tư tư nhân vào thủy lợi và hạ tầng vùng nuôi; thiếu nguyên liệu, giá thành sản xuất cao và nền tảng nguyên liệu chưa bền vững; thiếu hụt lao động chế biến thủy sản tại một số địa bàn trọng điểm và khó khăn tiếp cận tín dụng, hạn mức tín dụng và nguồn vốn sản xuất kinh doanh.
Giảm chi phí logistic và cước vận tải biển container
VASEP kiến nghị Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan nghiên cứu các giải pháp hỗ trợ giảm chi phí logistics cho doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là cước vận tải biển hiện nay đối với hầu hết các chặng. Đây là khoản chi phí rất lớn đối với 1 doanh nghiệp, 1 ngành hàng và 1 quốc gia. Hiệp hội kiến nghị xem xét rà soát các khoản phí, lệ phí trong lĩnh vực cảng biển và logistics; đồng thời nghiên cứu các cơ chế khuyến khích phát triển đội tàu container lạnh, hệ thống kho lạnh và trung tâm logistics phục vụ xuất khẩu nông sản, thủy sản nhằm giảm sự phụ thuộc vào các hãng tàu nước ngoài.