Tốt nghiệp đại học danh tiếng nhưng vẫn thất nghiệp vì bị AI cạnh tranh

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng đảm nhận nhiều công việc vốn dành cho nhân sự mới, không ít sinh viên tốt nghiệp đại học danh tiếng phải nộp hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hồ sơ xin việc nhưng vẫn không tìm được vị trí phù hợp. AI không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng đang trở thành yếu tố làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động cho thế hệ mới.

Tốt nghiệp đại học và vòng luẩn quẩn "không có việc vì thiếu kinh nghiệm"

Khi sang Mỹ học thạc sĩ ngành Hệ thống thông tin tại Đại học New York (NYU), Dhruv tin rằng tương lai của mình đã được bảo đảm. Thời điểm đó, các "ông lớn" công nghệ liên tục tuyển dụng, sẵn sàng trả mức lương trên 200.000 USD mỗi năm cho kỹ sư phần mềm.

Nhưng mọi thứ thay đổi quá nhanh. Sau khi tốt nghiệp, Dhruv không tìm được cả một kỳ thực tập. Mức lương kỳ vọng giảm từ 200.000 USD xuống còn 120.000 USD, rồi cuối cùng anh chỉ mong có một công việc toàn thời gian.

"Tôi đã nộp khoảng 8.000 hồ sơ nhưng vẫn chưa có việc", anh chia sẻ. Theo Dhruv, AI đang khiến cánh cửa đầu tiên bước vào nghề trở nên khó mở hơn bao giờ hết.

Trước đây, chỉ cần biết một ngôn ngữ lập trình và một vài công cụ cơ bản là đủ để ứng tuyển vào vị trí dành cho người mới. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp lại yêu cầu ứng viên "entry-level" phải có từ ba đến năm năm kinh nghiệm. "Làm sao tôi có kinh nghiệm nếu không ai tuyển tôi?", anh đặt câu hỏi.

Đó cũng là nghịch lý mà rất nhiều sinh viên mới tốt nghiệp đang phải đối mặt. Haram Kang, cử nhân Khoa học máy tính của Đại học Rutgers, từng mơ trở thành quản lý dự án trong ngành công nghệ. Cô nộp hơn 200 hồ sơ ngay năm cuối đại học và hơn 500 hồ sơ trong hai năm sau khi tốt nghiệp.

Dù đã có kinh nghiệm thực tập, Kang vẫn không thể chuyển sang vị trí chính thức. "Tôi không còn nghĩ về công việc mơ ước nữa. Tôi chỉ cần có việc làm", Kang nói. Cuối cùng, cô chuyển sang lĩnh vực kinh doanh công nghệ (tech sales), hoàn toàn khác với định hướng ban đầu.

Không chỉ sinh viên mới tốt nghiệp gặp khó, ngay cả những người đã có công việc cũng không còn cảm thấy an toàn. Yohan Aton gia nhập Facebook với vai trò thực tập sinh từ năm 2020, sau đó trở thành nhân viên chính thức khi công ty đổi tên thành Meta. Anh thuộc thế hệ được tuyển dụng trước khi AI bùng nổ.

Tháng 5 năm nay, Aton nằm trong đợt cắt giảm nhân sự của Meta. Theo anh, tốc độ AI thay thế công việc lập trình đang diễn ra nhanh hơn nhiều người tưởng tượng. Nếu như giữa năm 2025 khoảng 20% lượng mã nguồn tại công ty được AI tạo ra thì đến đầu năm nay con số đã tăng lên khoảng 70% và đến tháng 5 gần chạm mốc 95%. "Các công ty hiện muốn đầu tư tiền vào phần cứng AI hơn là tuyển thêm con người", Aton nhận xét.

Không chỉ AI, cả thị trường lao động đang thay đổi

Giới chuyên gia cho rằng sẽ không chính xác nếu quy toàn bộ khó khăn của người trẻ cho AI.

Thị trường việc làm tại Mỹ hiện chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố như tăng trưởng kinh tế chậm lại, doanh nghiệp cắt giảm tuyển dụng và xu hướng đầu tư mạnh vào AI.

Meta là ví dụ điển hình. Công ty đã cắt giảm khoảng 8.000 nhân viên, tương đương gần 10% lực lượng lao động, đồng thời hủy kế hoạch tuyển mới khoảng 6.000 người. Trong khi đó, ngân sách đầu tư cho hạ tầng AI năm 2026 dự kiến lên tới 145 tỉ USD.

Theo Cục Dự trữ Liên bang New York, tỉ lệ thất nghiệp của nhóm cử nhân mới tốt nghiệp từ 22 đến 27 tuổi đã tăng từ khoảng 4% năm 2022 lên 5,6% vào tháng 3 năm nay.

Đáng chú ý, những ngành từng được xem là "bảo chứng việc làm" lại đang gặp nhiều khó khăn nhất. Tỉ lệ thất nghiệp của ngành Kỹ thuật máy tính đạt 7,8%, chỉ đứng sau ngành Nhân học, trong khi Khoa học máy tính ở mức 7%, ngang với lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn.

Stephen Henriques, nhà nghiên cứu tại Trường Quản lý Yale, cho rằng AI đang tác động mạnh nhất tới các vị trí khởi đầu sự nghiệp.

"Nếu trước đây doanh nghiệp cần 10 chuyên viên phân tích thì giờ AI có thể giúp chỉ cần năm người". Những công việc có nhiều nhiệm vụ mang tính lặp lại như lập trình, phân tích dữ liệu hay marketing đang chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất.

Theo bà Pei Ying Chua, Kinh tế trưởng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của LinkedIn, đến năm 2030, khoảng 70% các kỹ năng cần thiết cho hầu hết công việc sẽ thay đổi do AI.

Điều đó đồng nghĩa lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở tấm bằng đại học hay việc thành thạo một ngôn ngữ lập trình, mà ở khả năng học hỏi liên tục, kết hợp AI vào công việc và thích nghi với những kỹ năng mới.

Trong bối cảnh thị trường tuyển dụng rơi vào trạng thái "ít tuyển nhưng cũng ít sa thải", theo mô tả của chuyên gia Laura Ullrich từ nền tảng tuyển dụng Indeed, nhiều sinh viên mới tốt nghiệp đang lựa chọn con đường khác: Tự khởi nghiệp. LinkedIn cho biết số người ghi nghề nghiệp là "Founder" (nhà sáng lập) trên nền tảng này đã tăng tới 75% chỉ trong một năm qua.

Xu hướng đó phản ánh một thực tế mới của thị trường lao động. Nếu trước đây mục tiêu của nhiều sinh viên là tìm được việc tại Google, Meta hay Microsoft, thì giờ đây ngày càng nhiều người chọn tự tạo việc làm cho chính mình.

AI chưa thay thế hoàn toàn con người, nhưng chắc chắn đang thay đổi cách doanh nghiệp tuyển dụng và cách người trẻ bắt đầu sự nghiệp. Đối với thế hệ tốt nghiệp trong kỷ nguyên AI, thách thức không còn chỉ là sở hữu một tấm bằng danh giá, mà là chứng minh họ có thể làm được những điều mà trí tuệ nhân tạo chưa thể thay thế.

Bùi Tú