Làm gì để AI phát triển mà không xâm phạm quyền lợi của người sáng tạo?

Theo bà Rasha Khalifa Al Mubarak, Chủ tịch MusicNation của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), AI có trách nhiệm phải bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo, bởi đó mới là nền tảng tạo nên giá trị văn hóa.

Khi AI trở thành động lực phát triển, quyền của người sáng tạo càng cần được bảo vệ

Làn sóng AI tạo sinh đang làm thay đổi gần như mọi lĩnh vực sáng tạo. Chỉ với vài câu lệnh, người dùng có thể tạo ra ca khúc, tranh vẽ, video hay giọng nói giống người thật trong vài phút. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất nội dung, đồng thời mở ra nhiều cơ hội sáng tạo mới.

Song song với đó là những tranh cãi về việc các mô hình AI được huấn luyện bằng khối lượng khổng lồ tác phẩm có bản quyền mà chưa có sự đồng ý của tác giả.

Theo bà Rasha Khalifa Al Mubarak, nhà sáng lập kiêm Chủ tịch MusicNation, tổ chức quản lí bản quyền âm nhạc vừa được cấp phép hoạt động tại UAE, AI không nên được xem là mối đe dọa đối với nghệ sĩ. Ngược lại, công nghệ này có thể trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực nếu được phát triển trên nền tảng tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Bà cho rằng AI có khả năng giúp nghệ sĩ tiếp cận những công cụ sáng tạo vốn trước đây rất khó tiếp cận, đồng thời thúc đẩy đổi mới trong nhiều lĩnh vực như âm nhạc, điện ảnh, thiết kế, trò chơi điện tử, truyền thông hay giáo dục.

Tuy nhiên, theo bà, sự phát triển đó không thể đánh đổi bằng việc sử dụng trái phép các bài hát, giọng hát, hình ảnh, câu chuyện hay những tác phẩm sáng tạo của con người mà không có sự đồng ý, minh bạch hoặc cơ chế bồi thường phù hợp.

Theo quan điểm của Chủ tịch MusicNation, AI có trách nhiệm phải được xây dựng trên nền tảng của sự tin cậy. Điều đó đồng nghĩa với việc các hệ thống AI cần tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời thừa nhận rằng sáng tạo của con người không phải rào cản đối với đổi mới công nghệ mà chính là nguồn cảm hứng để công nghệ phát triển.

Đây cũng là lí do MusicNation trở thành tổ chức đầu tiên tại Trung Đông tham gia Human Artistry Campaign, sáng kiến toàn cầu quy tụ các tổ chức trong lĩnh vực sáng tạo và công nghệ nhằm thúc đẩy việc phát triển AI theo hướng tôn trọng quyền của nghệ sĩ và chủ sở hữu bản quyền.

Chiến dịch này kêu gọi các doanh nghiệp AI xây dựng cơ chế minh bạch, bảo đảm nghệ sĩ vẫn kiểm soát được cách tác phẩm, hình ảnh và giọng nói của họ được sử dụng trong quá trình phát triển các hệ thống AI.

Công nghệ chỉ bền vững khi được xây dựng trên nền tảng văn hóa và pháp lí

Theo bà Rasha Khalifa Al Mubarak, UAE là một trong những quốc gia theo đuổi AI sớm nhất thế giới khi bổ nhiệm Bộ trưởng phụ trách AI từ năm 2017 và triển khai Chiến lược AI Quốc gia đến năm 2031 với mục tiêu trở thành trung tâm AI toàn cầu.

Song song với tham vọng công nghệ, UAE cũng xác định công nghiệp văn hóa và sáng tạo là một trụ cột kinh tế mới, hướng tới đóng góp 5% GDP vào năm 2031. Theo bà, hai mục tiêu này không thể tách rời.

Một quốc gia muốn dẫn đầu về AI cũng phải dẫn đầu trong việc bảo vệ những con người tạo ra giá trị văn hóa. Muốn xây dựng một nền kinh tế sáng tạo bền vững thì không chỉ cần bảo tàng, nhà hát hay các trung tâm nghệ thuật, mà còn phải có hệ thống pháp lí bảo đảm quyền lợi của nhạc sĩ, ca sĩ, nhà xuất bản, hãng thu âm và toàn bộ hệ sinh thái sáng tạo.

Trong lĩnh vực âm nhạc, điều này càng trở nên quan trọng khi AI có thể dễ dàng mô phỏng giọng hát, phong cách sáng tác hoặc tạo ra những ca khúc có chất lượng ngày càng cao.

Theo Chủ tịch MusicNation, âm nhạc không chỉ là một sản phẩm thương mại mà còn chứa đựng bản sắc văn hóa, ký ức, ngôn ngữ và cảm xúc của con người. Chính những yếu tố này giúp kết nối các thế hệ và góp phần định hình hình ảnh của một quốc gia trong mắt du khách quốc tế.

Bà cho rằng việc bảo vệ bản quyền không chỉ mang lại lợi ích cho nghệ sĩ mà còn tạo sự minh bạch cho doanh nghiệp sử dụng âm nhạc, từ đó hình thành một thị trường sáng tạo phát triển lành mạnh.

Với vai trò là tổ chức quản lí bản quyền, MusicNation hướng tới xây dựng hệ thống cấp phép, thu và phân phối tiền bản quyền minh bạch, giúp âm nhạc được lưu thông hợp pháp trong nền kinh tế số.

Theo bà Rasha Khalifa Al Mubarak, AI và con người không phải hai lực lượng đối lập. Công nghệ hoàn toàn có thể đồng hành với giới sáng tạo nếu các doanh nghiệp AI xây dựng được mô hình cấp phép rõ ràng, có sự đồng thuận của chủ sở hữu tác phẩm và cơ chế chia sẻ giá trị hợp lí.

Nhiều chuyên gia quốc tế cũng nhận định đây sẽ là hướng đi tất yếu của ngành AI trong những năm tới. Khi các vụ kiện liên quan đến bản quyền ngày càng gia tăng, các công ty phát triển AI sẽ phải tìm cách cân bằng giữa nhu cầu tiếp cận dữ liệu để huấn luyện mô hình và quyền lợi hợp pháp của người sáng tạo.

Thông điệp mà Chủ tịch MusicNation đưa ra cũng phản ánh xu hướng đang hình thành trên phạm vi toàn cầu: thành công của AI sẽ không chỉ được đo bằng khả năng tạo ra nội dung nhanh đến đâu, mà còn bằng cách công nghệ này đối xử với những con người đã tạo nên nguồn dữ liệu giúp AI phát triển.

Trong kỉ nguyên AI, đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền sáng tạo không phải là hai mục tiêu mâu thuẫn. Ngược lại, một hệ sinh thái AI chỉ có thể phát triển bền vững nếu được xây dựng trên nền tảng tôn trọng bản quyền, sự minh bạch và giá trị sáng tạo của con người. Đó cũng là điều sẽ quyết định liệu AI trở thành động lực thúc đẩy văn hóa hay chỉ là công cụ khai thác những di sản sáng tạo đã có sẵn.

Bùi Tú