Nghiên cứu trên hơn 82.000 trẻ em: Sữa mẹ có thể giúp trẻ ngủ tốt hơn khi 1 tuổi, chuyên gia lý giải lý do

Nhiều bậc cha mẹ vẫn tin rằng sữa công thức giúp trẻ no lâu, ngủ sâu và ít thức giấc hơn sữa mẹ. Chính quan niệm này đã khiến không ít người mẹ từ bỏ việc nuôi con bằng sữa mẹ từ rất sớm.

Tuy nhiên, một nghiên cứu quy mô hơn 82.000 cặp mẹ - con tại Nhật Bản vừa công bố trên Tạp chí European Journal of Clinical Nutrition lại đưa ra kết luận hoàn toàn trái ngược: sữa mẹ mới là yếu tố giúp trẻ có giấc ngủ dài và chất lượng hơn khi lên 1 tuổi. Điều gì tạo nên sự khác biệt này? Những hiểu lầm nào về giấc ngủ của trẻ sơ sinh cần được thay đổi? Xung quanh vấn đề này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi chuyên sâu với PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên - Trưởng khoa Dinh dưỡng - Tiết chế, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM.

Vì sao trẻ dùng sữa mẹ ngủ ngon hơn so với sữa công thức?

- Thưa bác sĩ, lâu nay nhiều bậc phụ huynh và người chăm sóc vẫn duy trì niềm tin rằng sữa công thức là giải pháp tối ưu giúp trẻ no lâu và ngủ ngon hơn. Tuy nhiên, nghiên cứu mới từ Đại học Toyama (Nhật Bản) lại khẳng định sữa mẹ mới là "chìa khóa" thực sự mang lại giấc ngủ dài và chất lượng cho trẻ lúc 1 tuổi. Bác sĩ đánh giá như thế nào về sự thay đổi mang tính bước ngoặt này trong nhận thức cộng đồng?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Đây thực sự là một phát hiện có ý nghĩa rất lớn đối với cả giới lâm sàng lẫn các bậc cha mẹ. Trên thực tế, nỗi lo sợ con không đủ no để ngủ trọn giấc là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến nhiều gia đình từ bỏ sữa mẹ sớm để chuyển sang sữa công thức. Nghiên cứu từ Đại học Toyama đã mang đến một góc nhìn khoa học hoàn chỉnh, chính thức bác bỏ những quan niệm mang tính cảm tính hoặc kinh nghiệm dân gian vốn đã bén rễ sâu sắc.

Kết quả này khẳng định rằng những lợi ích sinh học của sữa mẹ không chỉ dừng lại ở câu chuyện kháng thể hay dưỡng chất thuần túy, mà còn kéo dài và định hình nên chất lượng giấc ngủ cũng như nhịp sinh học tự nhiên của trẻ cho đến tận khi trẻ lên 1 tuổi. Việc hiểu đúng bản chất sinh lý này sẽ giải tỏa áp lực tâm lý cực kỳ lớn cho các bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ.

- Đứng từ góc độ y sinh học, bác sĩ có thể phân tích sâu hơn về những thành phần đặc biệt nào có trong sữa mẹ giúp tối ưu hóa giấc ngủ của trẻ sơ sinh một cách vượt trội so với sữa công thức?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Cho đến nay, các tiến trình nghiên cứu y học đã phát hiện ra một số yếu tố thành phần đặc hiệu trong sữa mẹ đóng vai trò cốt lõi giúp trẻ có được giấc ngủ tốt hơn. Đầu tiên và quan trọng nhất phải kể đến nhóm chất melatonin và tryptophan. Như chúng ta đã biết, melatonin là một hormone ngủ chịu trách nhiệm chính trong việc điều hòa đồng hồ sinh học của cơ thể. Ở trẻ sơ sinh, hệ thống nội tiết chưa hoàn thiện và cơ thể vốn chưa thể tự sản xuất đủ lượng hormone này để thiết lập nhịp ngày đêm.

Điều kỳ diệu là melatonin được tiết vào sữa mẹ một cách tự nhiên theo đúng nhịp sinh học của người mẹ, nghĩa là nồng độ hormone này sẽ tăng cao vượt trội vào ban đêm để truyền sang cho con. Song song đó, acid amin tryptophan, đóng vai trò là tiền chất để tổng hợp nên melatonin, cũng có xu hướng tăng cao nồng độ trong sữa mẹ vào khoảng thời gian ban đêm. Sự kết hợp đồng điệu này tạo ra một cơ chế hỗ trợ giấc ngủ tự nhiên mà không một loại sữa công thức nào có thể mô phỏng hay thay thế được.

- Ngoài các hormone và acid amin thiết yếu kể trên, hệ vi sinh vật đường ruột của trẻ bú mẹ được cho là có mối liên hệ mật thiết với hệ thần kinh. Bác sĩ có thể giải thích rõ hơn về vai trò của trục "ruột - não" trong việc điều hòa giấc ngủ của trẻ?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Đây là một khía cạnh cực kì lí thú của y học hiện đại. Bên cạnh các yếu tố nội tiết trực tiếp, yếu tố vi sinh vật đường ruột cũng đóng một vai trò then chốt trong việc kiểm soát chất lượng giấc ngủ thông qua hệ thống tương tác phức tạp gọi là trục "ruột - não". Khi trẻ được nuôi dưỡng bằng sữa mẹ, các đại phân tử và oligosaccharide đặc hiệu sẽ thúc đẩy sự hình thành và phát triển của một hệ vi sinh vật đường ruột khỏe mạnh, có cấu trúc và đặc tính sinh học khác biệt hoàn toàn so với những trẻ bú sữa công thức.

Chính hệ vi sinh vật khỏe mạnh độc bản này của trẻ bú mẹ sẽ sản sinh ra các tín hiệu sinh hóa, từ đó tạo ra những tác động tích cực trực tiếp đến quá trình hoàn thiện, phát triển của hệ thần kinh trung ương cũng như tham gia chủ động vào việc điều hòa giấc ngủ cho trẻ.

- Dư luận thường hoài nghi về các nghiên cứu đánh giá giấc ngủ. Vậy bằng chứng khoa học nào từ nghiên cứu này có đủ sức nặng để đập tan những kinh nghiệm dân gian bấy lâu nay?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Nghiên cứu này có cỡ mẫu lên tới 82.918 cặp mẹ-con, nằm trong khuôn khổ Nghiên cứu Trẻ em và Môi trường Nhật Bản, và đây là một trong những nghiên cứu thuần tập khi sinh lớn nhất thế giới, mang lại độ tin cậy cũng như ý nghĩa thống kê vượt trội. Nguồn dữ liệu từ một nghiên cứu quy mô quốc gia với phương pháp luận chặt chẽ như vậy cung cấp bằng chứng cực kỳ thuyết phục để bác bỏ những quan niệm chỉ dựa trên cảm tính hoặc kinh nghiệm cá nhân. Nghiên cứu đã khẳng định quan điểm khoa học vững chắc rằng sữa mẹ vượt trội không chỉ về mặt dinh dưỡng mà còn về hỗ trợ sinh lí, bao gồm cả yếu tố giấc ngủ của trẻ.

“

Có bằng chứng cho thấy bổ sung sữa bò có thể làm thay đổi tỷ lệ trao đổi chất cơ bản ở trẻ bú mẹ, và điều này có liên quan đến "lập trình chuyển
hóa" và nguy cơ béo phì sau này.

PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên

- Việc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời là một thông điệp y tế cộng đồng đã rất quen thuộc. Theo góc nhìn của bác sĩ, những phát hiện mới về mối liên hệ giữa sữa mẹ và giấc ngủ lúc 1 tuổi có ý nghĩa bổ sung và củng cố như thế nào đối với khuyến cáo kinh điển này?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Khuyến cáo của WHO từ trước đến nay thường được cộng đồng tiếp cận nhiều nhất dưới góc độ dinh dưỡng thuần túy và phòng chống bệnh nhiễm trùng ở giai đoạn sớm. Phát hiện mới từ nghiên cứu tại Nhật Bản đã mang lại một giá trị bổ sung vô cùng quan trọng và mang tính tiếp nối. Nó chứng minh một cách thuyết phục rằng sữa mẹ không chỉ có giá trị trong 6 tháng đầu mà tác động sinh học tích cực của nó - cụ thể là một "liệu pháp" hỗ trợ giấc ngủ tự nhiên và hiệu quả - còn kéo dài bền vững đến tận khi trẻ lên 1 tuổi.

Điều này đem đến một thông điệp toàn diện hơn cho công tác truyền thông y tế, giúp củng cố mạnh mẽ niềm tin, tạo thêm động lực nội tại vững chắc cho các bà mẹ trong việc kiên trì duy trì nguồn sữa quý giá này cho con mình ở những giai đoạn phát triển tiếp theo chứ không chỉ dừng lại ở dấu mốc nửa năm đầu đời.

Bổ sung sữa bò khiến trẻ có nguy cơ trẻ béo phì

- Nghiên cứu này cũng đưa ra một cảnh báo rất đáng lưu tâm: Giấc ngủ ngắn trong thời kỳ sơ sinh có mối liên hệ mật thiết đến nguy cơ béo phì trong tương lai của trẻ. Bác sĩ có thể phân tích rõ hơn về cơ chế sinh học đằng sau mối liên hệ giữa chất lượng giấc ngủ, chế độ dinh dưỡng bằng sữa mẹ và sự chuyển hóa năng lượng này?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Mối liên hệ sinh học giữa chất lượng giấc ngủ, chế độ dinh dưỡng bằng sữa mẹ và nguy cơ béo phì ở trẻ nhỏ được vận hành qua những cơ chế chuyển hóa và hành vi rất rõ ràng. Trước hết, về mặt hành vi dinh dưỡng, những trẻ được bú mẹ có khả năng tự điều chỉnh lượng sữa dung nạp vào cơ thể dựa theo nhu cầu thực tế của bản thân tốt hơn rất nhiều. Trẻ bú mẹ phát triển được một cơ chế tự kiểm soát và điều hòa năng lượng tối ưu hơn so với trẻ bú sữa công thức, điều này đóng vai trò nền tảng giúp làm giảm thiểu nguy cơ thừa cân trong các giai đoạn phát triển sau này.

Xét về mặt nội tiết, sữa mẹ chứa các hormone điều hòa chuyển hóa thiết yếu, đặc biệt là leptin. Hormone này giữ vai trò cực kì quan trọng trong việc phát tín hiệu cho não bộ để điều hòa cảm giác thèm ăn và duy trì trạng thái cân bằng năng lượng cho cơ thể của trẻ. Ngược lại, có những bằng chứng y học cho thấy việc bổ sung sữa bò vào chế độ ăn của trẻ bú mẹ có thể vô tình làm thay đổi tỉ lệ trao đổi chất cơ bản tự nhiên này. Sự can thiệp đó liên quan trực tiếp đến hiện tượng gọi là "lập trình chuyển hóa" sai lệch và làm gia tăng nguy cơ béo phì khi trẻ lớn lên. Khi trẻ thiếu ngủ hoặc có giấc ngủ ngắn, các rối loạn nội tiết này càng bị kích thích nghiêm trọng hơn, đẩy nguy cơ tích lũy mỡ thừa lên cao.

- Bên cạnh béo phì, tình trạng thiếu ngủ ở trẻ sơ sinh còn được cảnh báo là nguyên nhân dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng về hành vi và suy giảm nhận thức sau này. Sữa mẹ đóng vai trò tác động như thế nào để ngăn ngừa các nguy cơ tổn hại tâm lí và nhận thức này thông qua việc bảo vệ giấc ngủ?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Giấc ngủ đầy đủ và đạt chuẩn về chất lượng chính là nền tảng tối thượng cho toàn bộ quá trình phát triển cấu trúc nhận thức cũng như khả năng điều hòa cảm xúc của một đứa trẻ. Trong tiến trình này, sữa mẹ không chỉ đóng vai trò là nguồn nuôi dưỡng thụ động mà thực chất đang tham gia một cách chủ động và trực tiếp. Việc cung cấp đều đặn melatonin và tryptophan từ sữa mẹ giúp hệ thống não bộ của trẻ có được khoảng thời gian nghỉ ngơi sinh lí cần thiết, từ đó tạo điều kiện cho các tế bào thần kinh phát triển và tái tạo hiệu quả.

Mặt khác, như tôi đã đề cập về trục "ruột - não", thông qua việc nuôi dưỡng một hệ vi sinh đặc hiệu, sữa mẹ liên tục phát đi các tác động tích cực đến sự biệt hóa và trưởng thành của hệ thần kinh trung ương. Chính vì lý do đó, việc duy trì nuôi con bằng sữa mẹ lâu dài đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu là một trong những yếu tố cốt lõi có lợi cho sự phát triển tâm thần vận động toàn diện của trẻ. Quá trình bảo vệ và nâng cao chất lượng giấc ngủ bền vững từ sữa mẹ có liên quan chặt chẽ đến việc giảm thiểu đáng kể nguy cơ xuất hiện các rối loạn hành vi và cải thiện năng lực nhận thức vượt trội khi trẻ trưởng thành.

- Bài báo nhấn mạnh một giấc ngủ đầy đủ là yếu tố sống còn cho sự phát triển thể chất và tâm lý của trẻ. Từ góc nhìn dinh dưỡng, ngoài việc duy trì sữa mẹ, bác sĩ có lưu ý gì thêm về chế độ ăn dặm của trẻ giai đoạn 1 tuổi để không làm ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Ở giai đoạn 1 tuổi, chế độ ăn dặm là điều cần thiết để đáp ứng đầy đủ nhu cầu tăng trưởng và phát triển của trẻ. Tuy nhiên, để không làm ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ trong giai đoạn này, phụ huynh cần có những lưu ý cụ thể. Điều quan trọng nhất là phải tránh các thực phẩm giàu năng lượng nhưng lại ít giá trị dinh dưỡng. Các mẹ cũng cần hết sức thận trọng với việc thêm bột ngũ cốc hoặc sữa công thức đặc vào chế độ ăn của trẻ với mục đích giúp trẻ ngủ ngon hơn. Thực tế, các nghiên cứu khoa học cho thấy không có bằng chứng nào chứng minh việc làm này mang lại lợi ích cho giấc ngủ của trẻ. Ngược lại, việc bổ sung sớm các loại thực phẩm này trước 5-6 tháng tuổi thậm chí có thể liên quan đến tình trạng giấc ngủ kém hơn ở trẻ. Do đó, nguyên tắc tốt nhất trong ăn dặm là phải đa dạng hóa thực phẩm, đảm bảo cung cấp đủ chất dinh dưỡng, đồng thời tiếp tục duy trì sữa mẹ như chế độ dinh dưỡng nền tảng.

Nên đưa tiêu chí "cải thiện giấc ngủ" trong việc truyền thông về sữa mẹ

- Thưa bác sĩ, dù khoa học chứng minh nhiều điều như vậy, nhưng trong thực tế lâm sàng, lầm tưởng về việc trẻ bú sữa mẹ sẽ ngủ ít hơn, hay thức giấc hơn sữa công thức vẫn cực kì phổ biến, tạo ra áp lực tâm lí nặng nề cho người mẹ. Bác sĩ thường áp dụng giải pháp tư vấn nào để giúp các mẹ vượt qua rào cản tinh thần này?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Khi đối thoại và tư vấn cho các bà mẹ gặp phải áp lực này, điều cốt lõi là chúng tôi phải giúp họ thay đổi tư duy, chuyển trọng tâm từ việc quan sát "số lượng" sang thấu hiểu "chất lượng sinh lý" của giấc ngủ. Chúng tôi cần giải thích rõ ràng để người mẹ hiểu rằng việc trẻ bú sữa mẹ có nhiều giấc ngủ ngắn, thức giấc nhiều lần trong những tháng đầu đời không phải là dấu hiệu của việc thiếu sữa hay sữa mẹ "loãng", mà đó là một biểu hiện sinh học hoàn toàn bình thường và lành mạnh.

Chính các cử bú lặp lại vào ban đêm là cách thức tự nhiên mà người mẹ truyền các hormone melatonin và tryptophan sang cho con, đóng vai trò như những liều "thuốc ngủ tự nhiên" vô giá giúp cơ thể non nớt của trẻ dần dần hoàn thiện và đồng bộ hóa đồng hồ sinh học của chính mình. Điều quan trọng là quả ngọt sẽ đến ở giai đoạn sau, khi nghiên cứu Toyama đã chứng minh rất rõ ràng rằng về lâu dài, tức là khi trẻ đạt cột mốc 1 tuổi, những trẻ được nuôi dưỡng bằng sữa mẹ sẽ sở hữu những giấc ngủ dài hơn và chất lượng sâu hơn so với nhóm trẻ khác. Khi hiểu được bản chất khoa học này, các mẹ sẽ tự giải tỏa được cảm giác tội lỗi và có thêm sự kiên trì để tiếp tục hành trình nuôi con bằng sữa mẹ.

- Kết quả này vừa được công bố trên tạp chí danh tiếng European Journal of Clinical Nutrition. Theo bác sĩ, các cơ sở y tế có nên đưa tiêu chí "cải thiện giấc ngủ" vào danh mục lợi ích cốt lõi để truyền thông mạnh mẽ hơn cho việc nuôi con bằng sữa mẹ?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Tạp chí European Journal of Clinical Nutrition là một diễn đàn y học chuyên ngành dinh dưỡng của châu Âu có uy tín học thuật rất cao và thuộc nhóm Nature danh giá. Do đó, kết quả từ nghiên cứu này sở hữu một độ tin cậy khoa học đủ mạnh, hoàn toàn xứng đáng để các bác sĩ nhi khoa cũng như các chuyên gia dinh dưỡng tại Việt Nam sử dụng như một luận điểm chính thống, có tính thuyết phục cao trong thực hành lâm sàng và tư vấn y tế hằng ngày.

Việc đưa tiêu chí "cải thiện và bảo vệ giấc ngủ tự nhiên" vào chiến dịch truyền thông là một hướng đi rất hay và thực tế, đánh đúng vào tâm lí lo lắng thường trực của các gia đình. Tuy nhiên, trong quá trình truyền thông hay tư vấn lâm sàng, các cơ sở y tế cũng cần lưu ý phải lồng ghép tiêu chí này đi kèm với các hướng dẫn cụ thể về một chế độ dinh dưỡng hợp lí, toàn diện cho cả mẹ và bé chứ không nên tách rời nó như một yếu tố độc lập.

- Trong thực tế cuộc sống có không ít trường hợp người mẹ gặp khó khăn bất khả kháng không thể cho con bú hoàn toàn bằng sữa mẹ, bác sĩ có lời khuyên nào về mặt dinh dưỡng hoặc xây dựng thói quen để giúp trẻ bú sữa công thức vẫn có thể cải thiện được chiều sâu và thời lượng giấc ngủ?

- PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên: Chắc chắn rằng nuôi con bằng sữa mẹ luôn được xem là "tiêu chuẩn vàng" trong nuôi dưỡng trẻ. Tuy nhiên, nếu rơi vào hoàn cảnh bất khả kháng và phải dùng sữa công thức, gia đình cần đặc biệt lưu ý đến những vấn đề về dinh dưỡng cũng như lối sống.

Thứ nhất, phụ huynh cần lựa chọn loại sữa thực sự phù hợp với lứa tuổi và tình trạng sức khỏe của trẻ dựa theo hướng dẫn của chuyên viên y tế, đồng thời phải đảm bảo pha sữa đúng theo hướng dẫn quy định. Thứ hai, việc xây dựng thói quen giấc ngủ có vai trò rất lớn. Các gia đình nên duy trì giờ ngủ và giờ thức cho trẻ tương đối cố định, tạo một môi trường ngủ yên tĩnh, sử dụng ánh sáng dịu vào buổi tối và tuyệt đối tránh để trẻ tiếp xúc với màn hình hoặc các kích thích mạnh trước khi ngủ. Cuối cùng, đối với chế độ ăn dặm, phụ huynh cần xây dựng một khẩu phần ăn thật cân đối, đảm bảo cung cấp đủ năng lượng và vi chất thiết yếu. Phụ huynh cũng phải theo dõi sát tốc độ tăng trưởng của trẻ để kịp thời điều chỉnh, tránh tình trạng trẻ bị thiếu dinh dưỡng hoặc tăng cân quá mức.

-Xin cảm ơn những chia sẻ chuyên sâu, mang đậm giá trị khoa học và thực tiễn của PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên dành cho độc giả!

Hồ Quang (thực hiện)