Việt Nam cần đánh thức tiềm năng của ‘tài chính bán lẻ xanh’

Tuy nhiên, tại Việt Nam, phân khúc này vẫn đang ở giai đoạn sơ khai khi nguồn vốn xanh chủ yếu mới tập trung vào doanh nghiệp, còn vai trò của người tiêu dùng cá nhân chưa được khai thác đúng mức.

Tài chính bán lẻ xanh là gì?

Trong nhiều năm, tài chính xanh thường được nhìn nhận như một câu chuyện của các dự án lớn: Nhà máy năng lượng tái tạo, công trình xanh, giao thông bền vững hay các khoản đầu tư quy mô hàng nghìn tỉ đồng. Tuy nhiên, một xu hướng mới đang dần định hình trên thế giới, đó là đưa các nguyên tắc phát triển bền vững vào những quyết định tài chính hằng ngày của mỗi cá nhân.

Một gia đình lựa chọn vay mua căn nhà đạt chuẩn tiết kiệm năng lượng, một hộ kinh doanh nhỏ được tiếp cận khoản vay lãi suất thấp để lắp hệ thống điện mặt trời, hay một khách hàng sử dụng sản phẩm tài chính khuyến khích giảm phát thải đều là những ví dụ của tài chính bán lẻ xanh.

Theo Tiến sĩ Fiza Qureshi, giảng viên cấp cao ngành Tài chính tại RMIT Việt Nam, tài chính bán lẻ xanh đang trở thành một cơ chế quan trọng để mở rộng tài chính bền vững từ cấp độ tổ chức xuống từng cá nhân. Sự phát triển của lĩnh vực này được thúc đẩy bởi ba yếu tố chính gồm khung pháp lí về phát triển bền vững ngày càng hoàn thiện, sự tiến bộ của công nghệ tài chính và sự thay đổi trong nhận thức của người tiêu dùng.

Các cam kết toàn cầu như Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu hay các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc đã tạo áp lực để các tổ chức tài chính không chỉ quan tâm đến lợi nhuận mà còn phải đánh giá tác động môi trường và xã hội trong hoạt động kinh doanh.

“Những tiến bộ công nghệ như trí tuệ nhân tạo, blockchain và các nền tảng tài chính di động đã giảm đáng kể rào cản tiếp cận cũng như chi phí giao dịch, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi. Điều này tạo điều kiện để nhiều người hơn có thể tham gia vào hệ sinh thái tài chính xanh”, Tiến sĩ Qureshi nhận định.

Không chỉ giúp ngân hàng mở rộng sản phẩm, công nghệ còn tạo ra cách tiếp cận mới với hành vi tiêu dùng. Các ứng dụng tài chính có thể theo dõi lượng khí thải carbon, đưa ra gợi ý chi tiêu bền vững hoặc tạo động lực thông qua các cơ chế tích điểm, phần thưởng. Khi những lựa chọn xanh trở nên thuận tiện hơn, người tiêu dùng có nhiều khả năng biến nhận thức thành hành động.

Tuy nhiên, trên thực tế, tài chính bán lẻ xanh vẫn là lĩnh vực đang trong quá trình hình thành ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Việt Nam cần đưa dòng vốn xanh đến gần hơn với hộ gia đình

Theo Tiến sĩ Đào Lê Trang Anh, giảng viên cấp cao ngành Tài chính tại RMIT Việt Nam, tài chính bán lẻ xanh tại Việt Nam hiện vẫn là một phân khúc mới nổi trong bức tranh tài chính bền vững.

Những năm gần đây, tín dụng xanh tại Việt Nam đã tăng trưởng nhanh chóng, đạt khoảng 780 nghìn tỉ đồng vào cuối năm 2025 và duy trì tốc độ tăng trưởng hơn 20% mỗi năm kể từ năm 2017. Tuy nhiên, phần lớn nguồn vốn này vẫn tập trung vào khu vực doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, nông nghiệp xanh, công trình xanh và giao thông bền vững.

“Điều này phản ánh sự mất cân bằng trong cấu trúc thị trường, khi nguồn vốn xanh chủ yếu gắn với các dự án lớn nhưng chưa thâm nhập sâu vào khu vực hộ gia đình”, Tiến sĩ Trang Anh cho biết.

Ở cấp độ cá nhân, một số ngân hàng đã bắt đầu thử nghiệm các sản phẩm tài chính xanh. Các khoản vay hỗ trợ lắp đặt điện mặt trời áp mái, vay mua nhà xanh hay các sản phẩm tài chính liên quan đến tiêu dùng bền vững đã xuất hiện trên thị trường. Tuy nhiên, quy mô vẫn còn hạn chế và chưa tạo thành một xu hướng phổ biến.

Một trong những nguyên nhân là người tiêu dùng chưa hiểu rõ lợi ích của các sản phẩm này. Nhiều khách hàng vẫn nhìn nhận tài chính xanh như một khái niệm xa vời, trong khi trên thực tế, nó có thể gắn trực tiếp với những quyết định rất đời thường như mua nhà, mua xe hay đầu tư thiết bị tiết kiệm năng lượng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, để tài chính bán lẻ xanh phát triển, cần sự kết hợp giữa chính sách, sản phẩm phù hợp và sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng.

Tại châu Âu, các tiêu chuẩn công bố thông tin và khung pháp lí rõ ràng đã tạo điều kiện để các sản phẩm tài chính xanh phát triển mạnh. Ở Ireland, các khoản vay thế chấp xanh nhanh chóng thu hút sự quan tâm của nhóm khách hàng mua nhà lần đầu, đặc biệt là những người có thu nhập ổn định.

Trong khi đó, tại các nền kinh tế mới nổi, vai trò của chính phủ và ngân hàng trung ương rất quan trọng. Bangladesh là một ví dụ khi xây dựng hệ sinh thái tài chính xanh gồm tín dụng, bảo hiểm, trái phiếu và các công cụ thị trường vốn nhờ sự hỗ trợ mạnh mẽ về chính sách.

Bên cạnh chính sách, công nghệ cũng tạo ra những mô hình mới. Nền tảng Ant Forest của Ant Group tại Trung Quốc cho thấy cách kết hợp giữa công nghệ số, trò chơi hóa và phản hồi theo thời gian thực có thể khuyến khích hàng triệu người dùng thực hiện các hành vi thân thiện với môi trường.

Đối với Việt Nam, các chuyên gia cho rằng cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn xanh để tạo niềm tin cho cả ngân hàng và người tiêu dùng. Việc xây dựng Danh mục xanh quốc gia, minh bạch thông tin sản phẩm và có các cơ chế hỗ trợ tài chính sẽ là nền tảng quan trọng.

Tiến sĩ Trang Anh đề xuất cần mở rộng các chính sách ưu đãi như hỗ trợ lãi suất, hoàn thuế hoặc các chương trình tín dụng đặc thù cho những lĩnh vực có tác động trực tiếp đến hộ gia đình như điện mặt trời áp mái, nhà ở tiết kiệm năng lượng và thiết bị giảm tiêu thụ điện.

Ngoài ra, thị trường cũng cần thúc đẩy sự đa dạng của sản phẩm, thay vì chỉ dừng lại ở các khoản vay cơ bản. Những mô hình như vay thế chấp xanh, tài chính tiêu dùng gắn với tiêu chí ESG hay các sản phẩm đầu tư bền vững dành cho cá nhân vẫn còn nhiều dư địa phát triển.

“Thu hẹp khoảng cách giữa cung và cầu sẽ rất quan trọng để mở rộng tài chính xanh đến người tiêu dùng”, Tiến sĩ Trang Anh nhấn mạnh.

Khi mỗi quyết định tài chính cá nhân có thể tạo ra tác động tích lũy đối với môi trường, tài chính bán lẻ xanh không còn chỉ là một xu hướng của ngành ngân hàng, mà trở thành một công cụ giúp chuyển đổi cách xã hội tiêu dùng và phát triển trong dài hạn.

Bùi Tú