Thay đổi tư duy để phát triển nông nghiệp số cho ĐBSCL

Chuyển từ sản lượng sang giá trị

Theo các chuyên gia, điểm khác biệt căn bản giữa kinh tế truyền thống và kinh tế số không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở cách tạo lập giá trị. Nếu trước đây, giá trị hàng hóa chủ yếu được hình thành từ đất đai, lao động và vốn thì trong nền kinh tế số, dữ liệu trở thành nguồn lực sản xuất mới. Giá trị của nông sản không chỉ được tạo ra trên đồng ruộng mà còn được gia tăng thông qua truy xuất nguồn gốc, phân tích dữ liệu, thương mại điện tử, logistics thông minh và kết nối trực tiếp với thị trường tiêu dùng.

PGS. TS Lê Văn Vàng, Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ cho rằng: "Chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ trong sản xuất mà là quá trình tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp. Theo ông, ĐBSCL cần chuyển mạnh từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp", trong đó mọi khâu từ giống, canh tác, thu hoạch, chế biến đến tiêu thụ đều được kết nối bằng nền tảng số".

Ông phân tích, trước đây người nông dân thường quan tâm làm sao đạt năng suất cao nhất. Nhưng trong nền kinh tế số, điều quan trọng hơn là tạo ra sản phẩm đáp ứng đúng nhu cầu thị trường, có khả năng truy xuất nguồn gốc, đạt tiêu chuẩn chất lượng và xây dựng được thương hiệu. Khi thông tin về vùng trồng, quy trình sản xuất, chất lượng sản phẩm được số hóa đầy đủ, người tiêu dùng sẽ sẵn sàng trả giá cao hơn, đồng nghĩa giá trị gia tăng của nông sản cũng được nâng lên.

Theo PGS. TS Lê Văn Vàng, dữ liệu đang trở thành "tài sản" mới của nền nông nghiệp hiện đại. Không chỉ doanh nghiệp mà ngay cả người nông dân cũng cần biết khai thác dữ liệu để đưa ra quyết định sản xuất, dự báo nhu cầu thị trường và giảm thiểu rủi ro. Đây chính là nền tảng để hình thành hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp số có giá trị cao, thay thế mô hình sản xuất truyền thống vốn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm.

Công nghệ tạo sức bật chuỗi giá trị

Những năm gần đây, nhiều địa phương trong vùng đã từng bước ứng dụng công nghệ số vào quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, giám sát sản xuất và kết nối tiêu thụ.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi số của ĐBSCL vẫn còn không ít điểm nghẽn. Hệ thống chuỗi lạnh chưa đồng bộ khiến nhiều loại trái cây và thủy sản mất chất lượng trong quá trình vận chuyển. Nhiều hợp tác xã và hộ sản xuất vẫn thiếu nền tảng quản trị số. Đặc biệt, nguồn nhân lực còn hạn chế về kỹ năng số, mới dừng ở việc sử dụng các ứng dụng cơ bản mà chưa đủ năng lực khai thác dữ liệu để tối ưu hiệu quả sản xuất.

PGS. TS Lê Nguyễn Đoan Khôi, Trưởng phòng Khoa học, Đại học Cần Thơ nhận định, kinh tế số chỉ phát huy hiệu quả khi được xây dựng trên nền tảng đổi mới sáng tạo. Theo ông, điều ĐBSCL cần hiện nay không phải là triển khai rời rạc các phần mềm hay thiết bị công nghệ mà là xây dựng hệ sinh thái số thống nhất, kết nối giữa người nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý.

PGS. TS Lê Nguyễn Đoan Khôi chorằng: "Khi dữ liệu được kết nối xuyên suốt từ sản xuất đến tiêu dùng, doanh nghiệp sẽ chủ động dự báo thị trường, tối ưu sản lượng, giảm chi phí và xây dựng các mô hình kinh doanh mới. Đây chính là động lực giúp nông sản ĐBSCL nâng cao sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng".

Kiến tạo hệ sinh thái nông nghiệp số

Biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, suy giảm tài nguyên và yêu cầu giảm phát thải đang đặt ra nhiều thách thức đối với nông nghiệp ĐBSCL. Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ và chuyển đổi số không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế mà còn góp phần phát triển nền nông nghiệp xanh và bền vững.

TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) cho rằng, việc ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, cảm biến thông minh và công nghệ viễn thám sẽ giúp người sản xuất quản lý đồng ruộng hiệu quả hơn, tiết kiệm nước, giảm lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

Theo ông, dữ liệu số còn tạo điều kiện để xây dựng các vùng nguyên liệu minh bạch, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường của các thị trường nhập khẩu lớn. Đây sẽ là lợi thế cạnh tranh quan trọng của nông sản Việt Nam trong những năm tới, nhất là khi các tiêu chí phát triển xanh và giảm phát thải ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc trong thương mại quốc tế.

Các chuyên gia đều thống nhất rằng, để kinh tế số thực sự trở thành động lực phát triển, ĐBSCL cần đồng thời hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng số, phát triển logistics và chuỗi lạnh, xây dựng nền tảng giao dịch số, đồng thời đào tạo nguồn nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ. Chuyển đổi số cũng cần được triển khai đồng bộ giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân nhằm tạo nên hệ sinh thái liên kết chặt chẽ.

Thông điệp từ các cuộc hội thảo là chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở việc số hóa quy trình sản xuất mà phải hướng đến tái cấu trúc toàn diện chuỗi giá trị nông nghiệp. Khi dữ liệu trở thành nguồn lực mới, khoa học công nghệ trở thành động lực tăng trưởng và đổi mới sáng tạo trở thành phương thức phát triển, ĐBSCL sẽ không chỉ giữ vững vai trò là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm mà còn trở thành trung tâm kinh tế nông nghiệp số có giá trị cao của cả nước. Đây cũng là con đường để nông sản Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, chinh phục những thị trường khó tính và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Văn Kim Khanh