AI có trực tiếp cướp việc của sinh viên mới ra trường?

Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu mới cho thấy AI chưa trực tiếp xóa sổ việc làm dành cho người mới ra trường. Thay vào đó, chính những lao động giàu kinh nghiệm đang dịch chuyển xuống các vị trí vốn trước đây thuộc về lớp nhân sự trẻ, tạo ra một cuộc cạnh tranh chưa từng có ở bậc thấp nhất của thị trường việc làm.

AI chưa "xóa sổ" việc làm của người mới ra trường, nhưng đang thay đổi cách doanh nghiệp tuyển dụng

Trong hơn hai năm kể từ khi ChatGPT bùng nổ, nỗi lo AI thay thế con người đã trở thành chủ đề quen thuộc trên thị trường lao động. Đặc biệt, nhóm sinh viên mới tốt nghiệp và người tìm việc lần đầu cho rằng AI đã lấy đi những công việc vốn được xem là bước đệm để tích lũy kinh nghiệm.

Lập luận này không phải không có cơ sở. Ngày càng nhiều công việc như soạn thảo văn bản, viết mã lập trình, thiết kế nội dung hay xử lí dữ liệu sơ cấp đều có thể được AI hỗ trợ hoặc thực hiện với tốc độ nhanh hơn trước. Điều đó khiến nhiều người tin rằng doanh nghiệp không còn nhu cầu tuyển dụng nhân sự cấp thấp. Tuy nhiên, các số liệu thực tế lại cho thấy bức tranh phức tạp hơn.

Aaron Terrazas, cựu kinh tế trưởng của Glassdoor, cho rằng nguyên nhân chính không phải AI trực tiếp thay thế sinh viên mới ra trường mà là những lao động nhiều kinh nghiệm đang đảm nhận chính các vị trí từng dành cho người mới.

Theo ông, "có thể không phải AI đang lấy đi việc làm của sinh viên mới tốt nghiệp, mà là những người có nhiều kinh nghiệm hơn đang nhận các công việc đó".

Dữ liệu từ Indeed Hiring Lab củng cố nhận định này. Trong giai đoạn từ tháng 8/2024 đến tháng 8/2025, số lượng tin tuyển dụng dành cho vị trí đầu vào giảm 7%. Tuy nhiên, mức giảm này gần như tương đương với mức suy giảm của toàn bộ thị trường lao động. Điều đó cho thấy việc làm cấp thấp không bị thu hẹp nhanh hơn các nhóm khác mà toàn bộ thị trường đang chững lại.

Nhà kinh tế Allison Shrivastava thuộc Hiring Lab nhận định, thách thức lớn nhất đối với sinh viên mới tốt nghiệp không nằm ở việc các vị trí khởi điểm biến mất, mà ở chỗ toàn bộ thị trường tuyển dụng đều đang co lại, khiến số cơ hội việc làm ít hơn trước.

Một nghiên cứu khác của Budget Lab thuộc Đại học Yale cũng đưa ra kết luận tương tự. Dữ liệu cho thấy tỉ trọng lao động làm việc trong các ngành nghề chịu ảnh hưởng lớn nhất từ AI vẫn duy trì ở mức khoảng 18% lực lượng lao động và hầu như không thay đổi kể từ khi ChatGPT xuất hiện.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, dù nỗi lo về AI rất phổ biến, bằng chứng cho thấy AI đã tạo ra những biến động lớn trên thị trường lao động hiện vẫn còn khá hạn chế. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa AI hoàn toàn vô hại.

Một nghiên cứu của Phòng thí nghiệm Kinh tế số thuộc Đại học Stanford do giáo sư Erik Brynjolfsson dẫn đầu phát hiện tỉ lệ việc làm của nhóm lao động từ 22 đến 25 tuổi trong các ngành chịu ảnh hưởng nhiều bởi AI đã giảm khoảng 16% so với trước đây.

Đáng chú ý, sự sụt giảm này không xảy ra với nhóm lao động lớn tuổi hơn. Thậm chí, tổng số việc làm trong các ngành nghề đó vẫn tiếp tục tăng, nhưng phần lớn cơ hội lại rơi vào tay những người đã có nhiều năm kinh nghiệm. Điều này cho thấy AI không làm biến mất công việc mà đang làm thay đổi tiêu chuẩn tuyển dụng.

Lao động giàu kinh nghiệm "tràn xuống", người mới ra trường đối mặt cuộc cạnh tranh khốc liệt hơn

Nếu AI chưa trực tiếp thay thế người mới thì vì sao sinh viên tốt nghiệp vẫn ngày càng khó tìm việc? Câu trả lời nằm ở sự dịch chuyển của lực lượng lao động.

Trong hoàn cảnh doanh nghiệp cắt giảm chi phí và hạn chế tuyển dụng mới, nhiều nhân sự có kinh nghiệm buộc phải chấp nhận các vị trí thấp hơn năng lực hoặc có mức lương khiêm tốn hơn để duy trì việc làm.

Điều này khiến những công việc vốn được thiết kế cho người mới tốt nghiệp nay lại xuất hiện các ứng viên sở hữu 5-10 năm kinh nghiệm, cùng hồ sơ dày dặn, mạng lưới quan hệ rộng và kỹ năng đã được kiểm chứng. Dữ liệu của Hiring Lab cho thấy xu hướng này diễn ra rất rõ trong ngành công nghệ.

Từ quý II/2022 đến quý II/2025, tỉ lệ tin tuyển dụng yêu cầu tối thiểu 5 năm kinh nghiệm tăng từ 37% lên 42%. Trong khi đó, nhóm vị trí yêu cầu từ 2 đến 4 năm kinh nghiệm giảm từ 46% xuống còn 40%.

Đáng chú ý, số lượng vị trí đầu vào dành cho ứng viên có dưới một năm kinh nghiệm gần như không thay đổi, vẫn duy trì quanh mức 18%.

Điều này cho thấy doanh nghiệp không cắt giảm hoàn toàn việc làm đầu vào, nhưng mức độ cạnh tranh để giành được những vị trí này đã tăng lên đáng kể.

Một tin tuyển dụng dành cho sinh viên mới ra trường vẫn tồn tại trên các nền tảng tuyển dụng, nhưng hồ sơ gửi đến có thể bao gồm cả những ứng viên từng làm việc nhiều năm. Đối với doanh nghiệp, đây là lựa chọn hợp lí.

Một nhân sự giàu kinh nghiệm dù có chi phí cao hơn nhưng cần ít thời gian đào tạo, thích nghi nhanh hơn và mang lại rủi ro tuyển dụng thấp hơn trong bối cảnh kinh tế còn nhiều bất ổn. Xu hướng này cũng được phản ánh qua mức tăng lương của người chuyển việc.

Theo Cục Dự trữ Liên bang Atlanta (Atlanta Fed), mức tăng lương trung bình dành cho người đổi việc chỉ còn 3,7% trong tháng 5, giảm từ mức 4,3% hồi cuối năm trước.

Khoảng cách thu nhập giữa người chuyển việc và người ở lại doanh nghiệp ngày càng thu hẹp khiến nhiều lao động sẵn sàng chấp nhận các công việc ngang hoặc thấp hơn vị trí trước đây thay vì chờ đợi cơ hội tốt hơn.

Hệ quả là người trẻ phải cạnh tranh trực tiếp với những ứng viên vượt trội về kinh nghiệm. Đáng lo hơn, tác động của lần tìm việc đầu tiên có thể kéo dài nhiều năm.

Theo nghiên cứu của Burning Glass Institute và Strada Institute, có tới 52% sinh viên tốt nghiệp rơi vào tình trạng làm công việc dưới trình độ trong năm đầu tiên sau khi ra trường.

Đáng chú ý, những người khởi đầu bằng công việc không phù hợp có tới 73% khả năng vẫn tiếp tục ở tình trạng dưới chuẩn nghề nghiệp sau mười năm. Điều đó cho thấy công việc đầu tiên không chỉ là bước khởi đầu mà còn có thể quyết định toàn bộ quỹ đạo nghề nghiệp về sau.

Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển và doanh nghiệp ngày càng ưu tiên hiệu quả, thách thức lớn nhất đối với lao động trẻ có lẽ không còn là việc cạnh tranh với máy móc, mà là phải cạnh tranh với chính những người đi trước đang quay trở lại "sân chơi" vốn từng dành cho thế hệ mới. Đây có thể là sự thay đổi sâu sắc nhất của thị trường lao động trong kỷ nguyên AI: công nghệ không trực tiếp thay thế con người, nhưng đang làm thay đổi cách con người cạnh tranh với nhau.

Bùi Tú