Châu Âu trước cuộc đua quản lí tác tử AI giữa Mỹ - Trung

Tác tử AI đang được nuôi dưỡng theo hai cách khác nhau ở 2 cái nôi AI lớn nhất thế giới. Một bên ưu tiên thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chỉ can thiệp bằng pháp luật khi phát sinh rủi ro, trong khi bên còn lại chủ động dựng lên các hàng rào pháp lí nghiêm ngặt trước khi công nghệ được triển khai trên diện rộng. Tuy nhiên, khi những hệ thống thông minh này ngày càng có khả năng tự chủ trong việc ra quyết định, thực hiện giao dịch và tương tác trực tiếp với thế giới thực, sự khác biệt giữa hai cách tiếp cận này đang có xu hướng xích lại gần nhau hơn để giải bài toán chung về an toàn công nghệ.

Mỹ và Trung Quốc: Hai thái cực trong tư duy kiểm soát công nghệ

Tại Mỹ, phần lớn hoạt động quản lí công nghệ trí tuệ nhân tạo hiện nay vẫn dựa trên nền tảng của các quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ người tiêu dùng, chống độc quyền, quyền riêng tư và trách nhiệm dân sự. Thay vì gấp rút ban hành một đạo luật toàn diện dành riêng cho tác tử AI, các cơ quan thực thi pháp luật như Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) hay Bộ Tư pháp thường chọn cách quan sát và chỉ can thiệp khi đã xảy ra hành vi gây thiệt hại hoặc vi phạm pháp luật rõ ràng.

Mô hình này được thiết kế để cung cấp cho các doanh nghiệp công nghệ một không gian rộng lớn để thử nghiệm, tự do nghiên cứu, từ đó thúc đẩy tốc độ đổi mới sáng tạo và duy trì sức hút mãnh liệt đối với các dòng vốn đầu tư mạo hiểm. Các tập đoàn công nghệ Mỹ có thể nhanh chóng đưa sản phẩm ra thị trường, thu thập phản hồi từ người dùng thực tế và liên tục cải tiến hệ thống.

Điểm yếu lớn nhất của triết lí này là các rủi ro hệ thống thường chỉ được nhận diện và xử lí sau khi sự cố đã gây ra hậu quả. Thực tế này từng xuất hiện trong nhiều vụ kiện tụng kéo dài liên quan đến các mô hình AI tạo sinh, bao gồm những tranh chấp phức tạp về vi phạm bản quyền dữ liệu huấn luyện, tình trạng lan truyền thông tin sai lệch hay các vi phạm liên quan đến quyền riêng tư của người dùng.

Đối với tác tử AI, thách thức về mặt pháp lí còn trở nên to lớn hơn rất nhiều. Các hệ thống này hoàn toàn có thể tự động đặt vé máy bay, mua sắm hàng hóa, can thiệp vào phần mềm quản trị của doanh nghiệp hoặc thay mặt người dùng thực hiện các giao dịch tài chính có giá trị lớn. Khi một quyết định tự động gây ra hậu quả kinh tế, hệ thống pháp luật Mỹ sẽ phải đối mặt với một câu hỏi hóc búa về việc xác định rạch ròi trách nhiệm thuộc về nhà phát triển thuật toán, công ty triển khai dịch vụ hay người dùng cuối.

Ngược lại, Trung Quốc lựa chọn một hướng đi chủ động và có tính phòng ngừa cao hơn rất nhiều. Thay vì chờ đợi thị trường tự định hình các quy tắc, quốc gia này liên tục nghiên cứu và ban hành các khung quy định pháp lí cụ thể, nhắm trực tiếp vào từng nhóm công nghệ trí tuệ nhân tạo. Sau khi đưa ra các quy tắc kiểm soát chặt chẽ đối với thuật toán gợi ý, công nghệ deepfake và AI tạo sinh, Trung Quốc tiếp tục thiết lập bộ hướng dẫn quản lí chi tiết dành riêng cho tác tử AI.

Các doanh nghiệp phát triển công nghệ bắt buộc phải tuân thủ hàng loạt yêu cầu khắt khe như đăng ký dịch vụ với cơ quan chức năng, thực hiện đánh giá rủi ro bảo mật định kì, lưu trữ toàn bộ nhật ký hoạt động của hệ thống để phục vụ công tác thanh tra. Quan trọng hơn, pháp luật yêu cầu các hệ thống này phải duy trì khả năng giám sát liên tục từ con người và phải được trang bị cơ chế ngắt khẩn cấp để vô hiệu hóa lập tức khi tác tử AI có dấu hiệu hoạt động vượt ra ngoài tầm kiểm soát.

Cách làm này mang lại sự an tâm lớn về mặt an ninh trật tự và an toàn xã hội, đặc biệt trong các lĩnh vực trọng yếu như tài chính, thương mại điện tử và dịch vụ công. Đổi lại, các doanh nghiệp công nghệ tại Trung Quốc phải gánh chịu mức chi phí tuân thủ pháp lí rất cao, đồng thời thời gian đưa một sản phẩm mới từ phòng thí nghiệm ra thị trường thương mại cũng bị kéo dài đáng kể.

Quyền của tác tử AI và những rủi ro chưa từng có từ "nhân viên số"

Sự khác biệt cốt lõi khiến tác tử AI trở thành một bài toán quản lí phức tạp hơn hẳn so với các phần mềm truyền thống hay chatbot thông thường nằm ở quyền tự hành động. Nếu như một chatbot chủ yếu làm nhiệm vụ tiếp nhận câu hỏi và đưa ra câu trả lời dưới dạng văn bản, thì tác tử AI được trang bị năng lực lập kế hoạch, tự động gọi các hàm API, tương tác với các phần mềm khác và phối hợp nhịp nhàng với nhiều tác tử khác để hoàn thành một mục tiêu tổng thể do con người giao phó. Chính sự tự chủ này khiến rủi ro không còn dừng lại ở việc AI tạo ra những nội dung sai lệch hay ngôn từ không phù hợp, mà chuyển dịch sang những hành vi thực tế nằm ngoài ý muốn của người sử dụng.

Khả năng gây thiệt hại của một tác tử AI hoạt động sai lệch là vô cùng lớn. Một tác tử được giao nhiệm vụ quản lí chuỗi cung ứng có thể tự động đặt hàng sai số lượng lên đến hàng nghìn sản phẩm do lỗi phân tích dữ liệu tồn kho, gây thiệt hại nghiêm trọng về dòng tiền cho doanh nghiệp. Một tác tử AI làm nhiệm vụ trợ lí hành chính có thể nhầm lẫn trong quá trình phân quyền, tự động trích xuất và gửi những tài liệu nội bộ tuyệt mật cho các đối tác bên ngoài. Nghiêm trọng hơn, trong lĩnh vực công nghệ tài chính, một hệ thống giao dịch tự động thiếu cơ chế giám sát có thể thực hiện hàng loạt lệnh mua bán chứng khoán sai lầm chỉ trong vài giây, dẫn đến những khoản thua lỗ khổng lồ trước khi con người kịp thời can thiệp.

Chính vì tính chất phức tạp và khó lường này, nhiều tổ chức quốc tế lớn như OECD, nhóm G7 cùng các viện nghiên cứu hàng đầu về an toàn trí tuệ nhân tạo đều đồng loạt lên tiếng cảnh báo. Họ khuyến nghị các chính phủ cần khẩn trương xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và pháp lí đặc thù dành riêng cho các hệ thống AI có khả năng hành động độc lập, nhằm bảo vệ người tiêu dùng và duy trì sự ổn định của thị trường kinh tế vĩ mô.

Khoảng cách thu hẹp: Điểm hội tụ của các nền kinh tế lớn

Thực tế hiện nay cho thấy, khoảng cách giữa mô hình quản lí mở của Mỹ và mô hình kiểm soát chặt chẽ của Trung Quốc không còn quá xa cách như vài năm trước. Liên minh châu Âu (EU) đã trở thành cầu nối giữa hai thái cực này khi chính thức thông qua Đạo luật AI (AI Act), áp dụng cách tiếp cận quản lí dựa trên việc phân loại mức độ rủi ro. Những hệ thống AI được xếp vào nhóm có nguy cơ cao sẽ phải đáp ứng các yêu cầu vô cùng nghiêm ngặt về tính minh bạch, quản trị dữ liệu, an ninh mạng và bắt buộc phải có sự giám sát của con người trước khi được phép cung cấp ra thị trường.

Ngay tại Mỹ, dù quốc hội chưa ban hành một đạo luật liên bang toàn diện về trí tuệ nhân tạo, xu hướng siết chặt quản lí cũng đang dần hiện hữu. Tại cấp độ địa phương, một số bang đã chủ động ban hành các quy định pháp luật điều chỉnh việc sử dụng AI trong các lĩnh vực nhạy cảm như quy trình tuyển dụng nhân sự, chẩn đoán y tế và chấm điểm tín dụng tài chính.

Ở cấp độ liên bang, các cơ quan chính phủ cũng liên tục công bố các tài liệu hướng dẫn về quy trình thử nghiệm AI an toàn và quản trị rủi ro. Nhiều chuyên gia luật học nhận định rằng, sự trỗi dậy của tác tử AI sẽ tạo ra áp lực đủ lớn, buộc các nhà quản lí phương Tây phải dần chuyển dịch từ cách tiếp cận hậu kiểm sang các biện pháp tiền kiểm đối với một số lĩnh vực có tác động trực tiếp đến sinh mạng và tài sản của công dân.

Sẽ rất khó có khả năng Mỹ hoặc các quốc gia châu Âu sao chép nguyên mẫu mô hình quản lí công nghệ của Trung Quốc, bởi sự khác biệt quá lớn về truyền thống pháp luật, vai trò của cơ quan nhà nước và mức độ bảo vệ quyền tự do kinh doanh. Dù vậy, xu hướng hình thành các bộ quy tắc chuyên biệt để kiểm soát tác tử AI chắc chắn sẽ diễn ra. Thay vì tìm cách kiểm soát toàn bộ vòng đời của công nghệ, các nước phương Tây sẽ tập trung thiết lập những yêu cầu bắt buộc như việc đánh giá rủi ro kỹ lưỡng trước khi triển khai tác tử AI vào các cơ sở hạ tầng quan trọng.

Các quy định mới sẽ yêu cầu doanh nghiệp bảo đảm luôn có con người đóng vai trò chốt chặn cuối cùng đối với các quyết định có tính chất sống còn. Đồng thời, các hệ thống phải được lập trình để lưu trữ toàn bộ nhật ký hoạt động nhằm phục vụ công tác kiểm toán và điều tra, kết hợp với việc xây dựng các khung pháp lí minh bạch để phân định rõ ràng trách nhiệm bồi thường giữa bên phát triển thuật toán và bên ứng dụng dịch vụ.

Câu chuyện hiện tại không còn là cuộc tranh luận về việc có nên quản lí tác tử AI hay không, mà là tìm kiếm một phương pháp quản lí ở mức độ phù hợp nhằm bảo đảm tối đa sự an toàn cho xã hội mà không vô tình bóp nghẹt động lực đổi mới sáng tạo. Mỹ nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì thế mạnh của một thị trường tự do, khuyến khích sáng tạo và sử dụng các án phạt kinh tế nặng nề để răn đe vi phạm. Trung Quốc sẽ kiên định với con đường quản lí từ sớm để loại trừ rủi ro từ trong trứng nước.

Trong khi đó, châu Âu và nhiều nền kinh tế phát triển khác đang nỗ lực tìm kiếm một điểm cân bằng hoàn hảo giữa hai thái cực này. Khi tác tử AI thực sự trưởng thành và đóng vai trò như những nhân viên số trong các doanh nghiệp, các quy định tiền kiểm đối với những ứng dụng rủi ro cao sẽ trở thành tiêu chuẩn chung của toàn cầu, kéo tư duy điều hành công nghệ của thế giới lại gần nhau hơn.

Bùi Tú