Biến gáo dừa thành ‘vàng xanh’ bằng công nghệ tuần hoàn

Từ phế phẩm nông nghiệp đến chuỗi sản phẩm xuất khẩu

Ít ai nghĩ rằng những chiếc gáo dừa sau khi lấy cơm, vốn chỉ được dùng làm chất đốt hoặc bỏ đi, lại có thể trở thành nguồn nguyên liệu tạo ra các sản phẩm có giá trị kinh tế cao. Thế nhưng, bằng tư duy đổi mới sáng tạo (ĐMST) và quyết tâm theo đuổi công nghệ sạch, anh Mai Đức Lại (47 tuổi, ngụ ấp An Ninh, xã Vĩnh Hựu, tỉnh Đồng Tháp) đã biến loại phế phẩm này thành than hoạt tính, bột than sinh học và giấm gỗ phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.

Là kỹ sư cơ khí, từng trải qua nhiều công việc khác nhau, đầu năm 2026 anh Lại trở về quê vợ để khởi nghiệp. Thay vì lựa chọn hướng sản xuất truyền thống, anh dành nhiều tháng nghiên cứu công nghệ nhiệt phân gáo dừa theo hướng tuần hoàn nhằm giải quyết đồng thời hai bài toán: Tạo giá trị kinh tế và giảm ô nhiễm môi trường.

Theo anh, các lò sản xuất than truyền thống thường phát sinh nhiều khói bụi, thất thoát nhiệt và gây ảnh hưởng đến khu dân cư. Từ thực tế đó, anh thiết kế hệ thống lò nhiệt phân khép kín, trong đó toàn bộ lượng khói sinh ra được thu hồi và dẫn trở lại buồng đốt để tiếp tục cháy. Nhờ vậy, nhiệt độ lò luôn duy trì khoảng 700 độ C, giảm đáng kể lượng nhiên liệu tiêu hao, đồng thời gần như không còn khói phát tán ra môi trường.

Hiện cơ sở của anh vận hành ba lò nhiệt phân chế tạo bằng inox 304, tích hợp hệ thống tuần hoàn khí, quạt cấp ôxy và thiết bị ngưng tụ để thu hồi giấm gỗ. Chỉ sau khoảng ba giờ nhiệt phân, một mẻ gáo dừa tạo ra đồng thời ba dòng sản phẩm gồm than hoạt tính, bột than sinh học và giấm gỗ.

Sau chưa đầy một năm khởi nghiệp, mỗi tháng cơ sở sản xuất khoảng 30 tấn than hoạt tính, 6 tấn bột than sinh học và gần 9.000 lít giấm gỗ. Than hoạt tính chất lượng cao được xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản, trong khi bột than và giấm gỗ phục vụ lĩnh vực nông nghiệp, môi trường và công nghiệp. Sản lượng hiện vẫn chưa đáp ứng hết nhu cầu của khách hàng.

Chia sẻ về hành trình nghiên cứu, anh Mai Đức Lại cho biết: "Mình thấy ngành nghề này có lợi ích cho xã hội nên quyết tâm chế tạo để góp phần xử lý chất thải, không gây ô nhiễm môi trường. Mình mày mò đến 6 tháng mới thành công, cho ra sản phẩm đạt chất lượng”.

Công nghệ tuần hoàn nâng giá trị từ từng chiếc gáo dừa

Điểm khác biệt của mô hình không chỉ nằm ở công nghệ đốt sạch mà còn ở tư duy tận dụng triệt để mọi sản phẩm tạo thành trong quá trình nhiệt phân.

Than hoạt tính được xem là sản phẩm có giá trị cao nhất. Nhờ cấu trúc mao quản dày đặc, độ cứng lớn và hàm lượng tro thấp, than hoạt tính sản xuất từ gáo dừa được đánh giá thuộc nhóm chất lượng tốt trên thị trường thế giới. Đây là vật liệu hấp phụ được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực.

Trong y học, than hoạt tính được dùng để hỗ trợ điều trị một số trường hợp ngộ độc cấp theo chỉ định của bác sĩ, hấp phụ độc chất trong đường tiêu hóa. Vật liệu này còn được ứng dụng trong một số hệ thống lọc máu chuyên dụng, sản xuất dược phẩm hỗ trợ tiêu hóa cũng như làm lớp lọc trong khẩu trang và thiết bị y tế nhằm hấp phụ mùi và một số hợp chất hữu cơ bay hơi.

Ở lĩnh vực môi trường, nhu cầu sử dụng than hoạt tính còn lớn hơn nhiều. Đây là vật liệu quan trọng trong các hệ thống lọc nước sinh hoạt, xử lý nước uống, xử lý nước thải công nghiệp, hấp phụ thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất hữu cơ và một số kim loại nặng. Than hoạt tính cũng được sử dụng để khử màu, khử mùi trong công nghiệp thực phẩm, lọc không khí, xử lý khí thải và thu hồi dung môi hữu cơ tại nhiều nhà máy.

Trong khi đó, bột than sinh học được sử dụng để cải tạo đất, tăng khả năng giữ ẩm, bổ sung carbon hữu cơ và có thể làm nguyên liệu sản xuất than ép.

Một sản phẩm khác là giấm gỗ - dung dịch được thu hồi từ quá trình ngưng tụ khói nhiệt phân. Giấm gỗ được sử dụng để sản xuất chế phẩm sinh học, xử lý mùi hôi, cải thiện môi trường chăn nuôi và hỗ trợ sản xuất nông nghiệp theo hướng giảm hóa chất.

Nhờ khai thác đồng thời ba dòng sản phẩm từ một nguyên liệu đầu vào, mô hình của anh Lại gần như không tạo ra chất thải. Đây chính là nguyên lý cốt lõi của kinh tế tuần hoàn: biến phụ phẩm của quá trình này thành nguyên liệu cho quá trình khác, kéo dài vòng đời tài nguyên và giảm phát thải ra môi trường.

Bài học từ ngành than gáo dừa Bến Tre

Mô hình của anh Mai Đức Lại cũng cho thấy hướng đi ĐMST với ngành chế biến dừa của tỉnh Bến Tre, địa phương được xem là trung tâm sản xuất than gáo dừa và than hoạt tính lớn nhất cả nước.

Nhiều doanh nghiệp tại Bến Tre như Công ty TNHH SX TM DV Xuất khẩu dừa Tăng Tiến, Công ty TNHH SX TM Xuất nhập khẩu Dừa Việt, Công ty TNHH Thương mại Kiến Minh…đã đầu tư công nghệ hiện đại để sản xuất than hoạt tính phục vụ xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu, Mỹ và Trung Đông.

Không chỉ tạo thêm nguồn thu cho ngành dừa, chuỗi giá trị này còn góp phần giảm lượng chất thải nông nghiệp, tạo việc làm cho lao động địa phương và gia tăng kim ngạch xuất khẩu.

Đối với Đồng Tháp, thành công bước đầu của anh Mai Đức Lại mở ra một hướng đi đầy triển vọng trong khai thác phụ phẩm nông nghiệp. Không chỉ gáo dừa, nhiều loại phụ phẩm khác như trấu, rơm, mùn cưa hay vỏ hạt cũng có thể được nghiên cứu để sản xuất than sinh học, vật liệu hấp phụ hoặc các chế phẩm phục vụ nông nghiệp xanh.

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh, những mô hình như của anh Mai Đức Lại cho thấy đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ công nghệ quá phức tạp. Từ những chiếc gáo dừa bỏ đi, một chuỗi sản phẩm xuất khẩu đã hình thành, góp phần nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ môi trường và khẳng định rằng kinh tế tuần hoàn hoàn toàn có thể bắt đầu từ những điều bình dị nhất của vùng quê Đồng bằng sông Cửu Long.

Văn Kim Khanh - Mỹ Tho