500 ngày đêm 'tìm lại tên cho các anh': Khoa học gánh trách nhiệm lịch sử
Chiến dịch 500 ngày đêm đang chạy đua với thời gian. Giới khoa học khẳng định công nghệ NGS-SNP là chìa khóa vàng trả lại danh tính cho các anh.
Mệnh lệnh từ trái tim và sứ mệnh lịch sử của dân tộc
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng dọc theo chiều dài của đất nước hình chữ S, tại các nghĩa trang liệt sĩ từ miền Bắc gió ngàn cho đến phương Nam nắng gió, vẫn còn hàng trăm nghìn nấm mồ chỉ vẹn vẹn dòng chữ đơn sơ mà nặng trĩu ân tình: “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”.
Giữa những hàng bia đá xám lạnh, đứng sừng sững dưới mưa nắng và nhuốm màu tang thương của thời gian ấy, nỗi khắc khoải mong chờ ngày người thân trở về vẫn âm ỉ, nhói đau trong lòng bao thế hệ gia đình.
Hướng tới kỉ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2027), 500 ngày đêm của chiến dịch đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được phát động như một mệnh lệnh thiêng liêng từ trái tim của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Và trong cuộc chạy đua vô cùng khẩn trương với thời gian này, khoa học và công nghệ chính là điểm tựa vững chắc, là cánh tay nối dài gánh trên vai trọng trách lịch sử không thể thay thế.
GS.TS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), đồng thời là thành viên Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, nhấn mạnh rằng chiến dịch này mang giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện đạo lí ngàn đời “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc ta.
Sự kiện khởi công lấy mẫu sinh phẩm tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng hay các hoạt động đồng loạt tại các địa phương trên toàn quốc càng mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt, tiếp thêm ngọn lửa nhiệt huyết cho đội ngũ những người làm công tác nghiên cứu sinh học phân tử và giám định di truyền.
Thách thức từ thời gian và giới hạn của công nghệ cũ
GS.TS. Chu Hoàng Hà cho biết, khi thời gian trôi qua không ngừng nghỉ, phần lớn hài cốt liệt sĩ đã trải qua hơn 50 năm nằm sâu dưới lòng đất trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm của Việt Nam. Môi trường khắc nghiệt ấy đã khiến cấu trúc ADN bên trong hài cốt bị phân hủy nghiêm trọng, biến tính hoặc nhiễm tạp chất vô cơ và hữu cơ từ đất đá. Đây chính là thách thức lớn nhất, tạo ra bài toán hóc búa chưa từng có đối với công tác giám định pháp y và sinh học di truyền hiện đại.
.jpg)
Theo phân tích từ GS.TS Chu Hoàng Hà, tiêu chuẩn vàng trên thế giới trong công tác giám định huyết thống trước đây chủ yếu là phương pháp phân tích các chỉ thị STR trên ADN nhân. Tuy nhiên, khi đối diện với các mẫu hài cốt liệt sĩ tại chiến trường Việt Nam có mức độ phân hủy quá cao, các đoạn ADN tách chiết thu được chỉ còn chiều dài ngắn ngủi khoảng 50 đến 70 nucleotide, trong khi kĩ thuật chỉ thị STR truyền thống lại đòi hỏi các đoạn ADN phải nguyên vẹn và dài hơn rất nhiều mới có thể đọc được tín hiệu.
.jpg)
Do đó, việc triển khai 500 ngày đêm đầy quyết tâm không thể cứ mãi dậm chân tại chỗ với công cụ cũ, mà đòi hỏi những giải pháp công nghệ mang tính cách mạng thực sự để giải quyết triệt để bài toán khó khăn này, vượt qua những giới hạn mà phương pháp truyền thống đành bất lực bỏ ngỏ.
Bước ngoặt từ công nghệ NGS-SNP trong chiến dịch 500 ngày đêm
Trao đổi chi tiết hơn với Một Thế Giới, PGS.TS. Phí Quyết Tiến, Phó Viện trưởng Viện Sinh học thuộc VAST, nhấn mạnh rằng điểm ưu việt mang tính bước ngoặt của công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP) nằm ở khả năng đọc và phân tích đồng thời hàng nghìn điểm biến thể di truyền nhỏ lẻ trên các đoạn ADN ngắn.
Ngay cả khi ADN đã bị phân mảnh nghiêm trọng do tác động của thời gian, độ ẩm và môi trường axit trong lòng đất, các điểm SNP vẫn giữ được tính ổn định cao và có thể được phát hiện chính xác để xác lập mối quan hệ huyết thống giữa mẫu hài cốt vô danh và thân nhân huyết thống còn sống.
.jpg)
Đánh giá về hiệu quả thực tế và khả năng ứng dụng diện rộng, PGS.TS Phí Quyết Tiến chia sẻ rằng các kết quả thử nghiệm thực tế tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh ở tỉnh Cao Bằng đã mang lại những con số biết nói vô cùng ấn tượng. Tỉ lệ thu nhận ADN đạt tiêu chuẩn giám định chuyên sâu bằng công nghệ NGS-SNP tại đây lên tới 86,7% đến 93%, cao gấp nhiều lần so với các quy trình công nghệ cũ trước kia.
Trong bối cảnh 500 ngày đêm đang đặt ra khối lượng công việc khổng lồ trong việc lấy mẫu và xác định danh tính hàng vạn phần mộ, việc làm chủ hoàn toàn quy trình công nghệ tiên tiến này giúp mở rộng đáng kể số lượng mẫu hài cốt khó có khả năng được phân tích thành công, mở ra cánh cửa hy vọng đoàn tụ cho hàng nghìn gia đình liệt sĩ sau bao năm mòn mỏi chờ mong.
Hợp tác quốc tế và tầm nhìn tương lai trong sứ mệnh khoa học
.jpg)
GS.TS Chu Hoàng Hà cũng cho biết, để đạt được những thành tựu công nghệ mang tính đột phá nói trên, VAST đã và đang phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia và tổ chức khoa học quốc tế uy tín hàng đầu, đặc biệt là Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) cùng các cơ quan đối tác ngoại giao chiến lược.
Thông qua các dự án hỗ trợ kĩ thuật, chuyển giao công nghệ và trang thiết bị hiện đại, đội ngũ các nhà khoa học Việt Nam không chỉ tiếp nhận mà đã từng bước làm chủ toàn bộ quy trình kĩ thuật phức tạp từ khâu xử lí ban đầu, tách chiết mẫu xương khó cho đến phân tích dữ liệu tin học sinh học đối khớp huyết thống theo các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt nhất.
.jpg)
Bà Marialice Ariens, Cán bộ phụ trách Phòng Chính trị của Đại sứ quán Mỹ tại Việt Nam, trong một dịp phát biểu xúc động, cũng từng bày tỏ sự cảm phục sâu sắc đối với đội ngũ các nhà khoa học đang âm thầm cống hiến trong các phòng thí nghiệm. Bà chia sẻ rằng những nỗ lực không mệt mỏi ngày đêm của họ vượt xa phạm vi nghiên cứu khoa học thông thường, trở thành nhịp cầu nhân đạo nối liền quá khứ đau thương với hiện tại hòa bình, xoa dịu những mất mát không gì bù đắp được của thân nhân các anh hùng liệt sĩ. Sự đồng hành quốc tế này minh chứng cho tinh thần khép lại quá khứ, hướng tới tương lai hợp tác phát triển bền vững giữa các quốc gia.
Gìn giữ kí ức và vẹn tròn đạo lí dân tộc
Chiến dịch 500 ngày đêm được phát động hướng tới mốc kỉ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ không đơn thuần là một nhiệm vụ hành chính hay một mốc son chính trị thông thường, mà chính là lời hứa danh dự, là nghĩa cử thiêng liêng của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta dành cho những người con ưu tú đã ngã xuống vì độc lập, tự do và sự toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.
Đứng lặng lẽ giữa những hàng bia mộ mang tên “Liệt sĩ” đang chờ được gọi đúng tên, mỗi chúng ta càng nhận thức sâu sắc hơn bao giờ hết rằng chiến tranh dẫu đã lùi xa vào dĩ vãng, nhưng trách nhiệm tri ân, đền ơn đáp nghĩa và tìm kiếm đồng đội thì chưa bao giờ có điểm dừng.
Bằng nền tảng tri thức đỉnh cao, trí tuệ sắc bén và sự tận tụy thầm lặng, miệt mài ngày đêm của đội ngũ những nhà khoa học tận tâm như GS.TS Chu Hoàng Hà, PGS.TS Phí Quyết Tiến cùng toàn thể cộng đồng khoa học cả nước, hành trình đi tìm lại tên tuổi, quê quán cho các anh hùng liệt sĩ chính là hành trình cao cả nhất để gìn giữ kí ức quốc gia, làm vẹn tròn đạo lí uống nước nhớ nguồn của dân tộc.
