Việt Nam - IAEA đẩy mạnh hợp tác chiến lược công nghệ hạt nhân
Trong chuyến thăm của lãnh đạo quốc tế, việc phát triển công nghệ hạt nhân được khẳng định là động lực cốt lõi cho cơ cấu năng lượng và đời sống.
Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) vừa có chuỗi làm việc với các cơ quan quản lí nhà nước của Việt Nam, thúc đẩy hợp tác công nghệ hạt nhân. Sự kiện này một lần nữa khẳng định tầm quan trọng của việc ứng dụng và phát triển công nghệ nguyên tử hạt nhân trong chiến lược bảo đảm an toàn bức xạ và phát triển quốc gia.
Chuyến thăm và làm việc tại Việt Nam của bà Najat Mokhtar, Phó Tổng Giám đốc IAEA, diễn ra trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi số toàn diện. Trong đó, năng lượng và công nghệ nguyên tử được nhìn nhận không chỉ là nguồn lực bổ sung năng lượng sạch mà còn đóng góp to lớn vào y tế, nông nghiệp, bảo vệ môi trường và nghiên cứu khoa học cơ bản.
Nền tảng quan hệ đối tác bền chặt nửa thế kỉ
Tại buổi tiếp và làm việc với Phó Tổng Giám đốc IAEA Najat Mokhtar, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã nhấn mạnh, Việt Nam đặc biệt chú trọng đến việc phát triển công nghệ nguyên tử hạt nhân. Bộ trưởng khẳng định đây là lĩnh vực có vai trò tối quan trọng trong việc cơ cấu lại nguồn năng lượng quốc gia cũng như nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ cao. Về phía IAEA, bà Najat Mokhtar đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia thành viên kiểu mẫu, luôn triển khai các chương trình hợp tác một cách thực chất, hiệu quả và có chiều sâu.
Nhìn lại chặng đường lịch sử, mối quan hệ gắn kết giữa hai bên đã trải qua hơn năm thập kỉ với hàng loạt chương trình hợp tác kỹ thuật thiết thực. Từ năm 2018 đến nay, cộng đồng khoa học và các cơ quan chuyên môn Việt Nam đã tiếp nhận sự hỗ trợ trực tiếp từ hàng chục dự án quốc gia cùng hàng chục dự án vùng, liên vùng. Những dự án này không chỉ giúp hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật mà còn đào tạo, bồi dưỡng hàng trăm lượt cán bộ, chuyên gia đầu ngành trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Sự thành công của các dự án hợp tác kỹ thuật đã chứng minh rằng các hoạt động hỗ trợ từ tổ chức quốc tế mang lại những giá trị thực tiễn sâu sắc, giúp Việt Nam tiếp cận nhanh chóng với các tiêu chuẩn an toàn gắt gao nhất của thế giới, đồng thời ứng dụng thành công kỹ thuật đồng vị phóng xạ trong chẩn đoán, điều trị y tế tiên tiến và lai tạo giống cây trồng chất lượng cao.
Định hướng trọng tâm phát triển công nghệ hạt nhân và an toàn
Tại buổi làm việc riêng với Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (VARANS) do Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh chủ trì, hai bên đã thảo luận chi tiết về các nhu cầu kỹ thuật cấp thiết trong thời gian tới. Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh khẳng định chủ trương nhất quán của Chính phủ Việt Nam là luôn phát triển năng lượng nguyên tử hoàn toàn vì mục đích hòa bình, tuân thủ nghiêm ngặt các hiệp ước quốc tế về không phổ biến vũ khí hạt nhân và đảm bảo an ninh tuyệt đối.
Trong khuôn khổ đó, ba định hướng ưu tiên chiến lược đã được Bộ Khoa học và Công nghệ cùng VARANS đề xuất và thống nhất với lãnh đạo IAEA. Thứ nhất là công tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tập trung đào tạo đội ngũ chuyên gia, cán bộ quản lí pháp quy và công nghệ hạt nhân thế hệ mới. Thứ hai là việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, xây dựng các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn và an ninh bức xạ theo chuẩn mực toàn cầu. Thứ ba là đẩy mạnh nghiên cứu, làm chủ công nghệ tiên tiến phục vụ các dự án trọng điểm quốc gia như Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Dự án Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân.
Bên cạnh đó, qua trao đổi chuyên môn, bà Najat Mokhtar đã giới thiệu và khuyến khích Việt Nam tham gia sâu hơn vào các sáng kiến toàn cầu tiêu biểu của IAEA như ZODIAC (mạng lưới kiểm soát dịch bệnh động vật), NUTEC Plastics (giải pháp nhựa thông minh), Atoms4Food (ứng dụng công nghệ hạt nhân vì an ninh lương thực) và Rays of Hope (tia hi vọng trong điều trị ung thư). Điều này mở ra không gian rộng lớn để gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản và ứng dụng thực tiễn phục vụ đời sống xã hội.
Triển vọng và tầm nhìn tương lai
Việc tiếp tục mở rộng và làm sâu sắc hơn quan hệ đối tác với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế không chỉ giải quyết các bài toán kỹ thuật trước mắt mà còn tạo bệ phóng vững chắc cho sự phát triển dài hạn của nền khoa học công nghệ nước nhà. Khi các dự án lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu mới hay các kế hoạch phát triển năng lượng được tái khởi động và quy hoạch bài bản, vai trò của cơ quan quản lí pháp quy như VARANS càng trở nên cốt yếu hơn bao giờ hết.
Sự đồng hành từ phía các chuyên gia quốc tế sẽ giúp Việt Nam chủ động hơn trong việc thẩm định an toàn, ứng phó sự cố khẩn cấp, cũng như nâng cao năng lực giám sát môi trường phóng xạ trên diện rộng. Những nỗ lực không ngừng nghỉ này minh chứng cho cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc thực thi văn hóa an toàn hạt nhân hàng đầu khu vực.
Chuyến thăm của Phó Tổng giám đốc IAEA Najat Mokhtar đánh dấu một dấu mốc bản lề quan trọng. Hiệu quả từ những thỏa thuận và định hướng chiến lược về công nghệ nguyên tử hạt nhân vừa được thiết lập sẽ là nền tảng vững chãi để tiếp tục đơm hoa kết trái, mang lại lợi ích thiết thực cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc trong kỉ nguyên hội nhập toàn diện.
Thời gian qua, IAEA đã hỗ trợ Việt Nam nói chung và VARANS nói riêng nhiều hoạt động, trong đó có các Dự án hợp tác kỹ thuật (TC Project) trong Chương trình hợp tác kỹ thuật (TC Program).
Trong giai đoạn từ 2018 đến nay, Việt Nam đã được IAEA trực tiếp hỗ trợ 20 dự án quốc gia và tham gia 67 dự án vùng, liên vùng.
Trong số đó, VARANS làm đối tác cho 05 dự án quốc gia và tham gia 13 dự án vùng, liên vùng góp phần phát triển nguồn nhân lực, tăng cường năng lực kỹ thuật quản lý an toàn, an ninh đối với phát triển các kỹ thuật mới, tiên tiến trong ứng dụng kỹ thuật hạt nhân và đồng vị phóng xạ trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp và môi trường.