TS Lý Đại Nghĩa: Thiếu ngủ làm giảm phong độ, tăng nguy cơ chấn thương
TS Lý Đại Nghĩa cho biết thiếu ngủ không chỉ làm suy giảm phong độ mà còn làm tăng nguy cơ chấn thương ở vận động viên. TP.HCM đang triển khai nghiên cứu 2 tỉ đồng để giải mã vai trò của giấc ngủ trong thể thao thành tích cao.
Một vận động viên có thể dành hàng nghìn giờ trên sân tập để hoàn thiện kĩ thuật, nhưng thành tích đôi khi lại được quyết định trong... 8 giờ ngủ mỗi đêm. Từ góc nhìn của khoa học thể thao hiện đại, giấc ngủ không còn đơn thuần là khoảng thời gian nghỉ ngơi mà được xem là "phòng hồi sức tự nhiên", nơi cơ thể tái tạo sức mạnh, não bộ củng cố kĩ năng và giảm nguy cơ chấn thương.
Nhận thức rõ vai trò then chốt này, TP.HCM vừa triển khai đề tài nghiên cứu quy mô lớn với kinh phí 2 tỉ đồng, khảo sát hơn 1.000 vận động viên thành tích cao bằng các công nghệ hiện đại như đa kí giấc ngủ (PSG), thiết bị đeo thông minh và trí tuệ nhân tạo (AI), hướng tới xây dựng mô hình chăm sóc và phục hồi cá thể hóa đầu tiên trong lĩnh vực thể thao. Vì sao giấc ngủ được xem là "mắt xích" còn thiếu trong y học thể thao Việt Nam? Việc quản lí chất lượng giấc ngủ sẽ giúp nâng cao thành tích và hạn chế chấn thương ra sao? Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS Lý Đại Nghĩa, Tổng Thư ký Hội Khoa học Thể dục Thể thao, Giám đốc Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu Thể dục Thể thao TP.HCM, để làm rõ những vấn đề đang mở ra một hướng tiếp cận mới cho thể thao thành tích cao.
Y học thể thao đang bỏ ngỏ việc quản lý giấc ngủ
- Chào tiến sĩ (TS) Lý Đại Nghĩa, xuất phát từ thực tiễn nào trong quá trình thi đấu và huấn luyện mà Trung tâm cùng Hội Khoa học Thể dục Thể thao quyết định đầu tư ngân sách lên tới 2 tỉ đồng cho một nghiên cứu chuyên sâu về giấc ngủ cho các vận động viên thưa ông?
- TS Lý Đại Nghĩa: Điều đầu tiên chúng ta cần nhìn nhận là sự thay đổi mang tính nền tảng về quan điểm trong thể thao hiện đại. Nếu như trước đây, chúng ta thường chỉ xem huấn luyện đơn thuần là quá trình người thầy dạy cho người trò những kĩ năng trên sân tập, thì ngày nay khoa học thể thao đánh giá huấn luyện là một quá trình thích nghi toàn diện của cơ thể vận động viên. Điều này có nghĩa là trong suốt 24 giờ mỗi ngày, cơ thể vận động viên đều liên tục trải qua các quá trình chuyển hóa và thích nghi sinh lí để có thể vươn tới việc phát triển mức thành tích cao nhất có thể. Đó không còn chỉ là câu chuyện của những bài tập khắc nghiệt trên sân, mà bao hàm cả một chuỗi liên kết chặt chẽ bao gồm quá trình hồi phục, chế độ dinh dưỡng và thời gian nghỉ ngơi.
- Như ông vừa chia sẻ về góc nhìn khoa học liên tục 24 giờ, phải chăng trong một thời gian dài y học thể thao của chúng ta đã bỏ ngỏ việc quản lí giấc ngủ và chỉ tập trung vào thời gian các em thức?
- TS Lý Đại Nghĩa: Đúng vậy. Với quan điểm phát triển của khoa học hiện đại, chúng tôi nhận ra rằng dường như trong suốt nhiều năm qua, ngành thể thao chỉ mới tập trung kiểm soát được vận động viên vào những lúc các em thức. Chúng ta dồn lực vào việc kiểm soát xem vận động viên bước lên sân tập luyện ra sao, và liệu bài tập ngày hôm đó có mang lại hiệu quả thực tiễn hay không. Gần đây hơn, chúng ta bắt đầu để tâm và kiểm soát chặt chẽ đến vấn đề dinh dưỡng, theo dõi việc ăn uống của các em nhằm đảm bảo bù đắp đủ phần năng lượng đã tiêu hao sau khi tập luyện. Cùng với đó là việc đánh giá sự hồi phục xem cơ thể các em có đủ khỏe khoắn để tiếp tục bước vào một buổi tập luyện chất lượng tiếp theo hay không. Tuy nhiên, rõ ràng là chúng ta đã vô tình bỏ sót một khoảng thời gian vô cùng lớn và quan trọng, đó chính là 8 tiếng đồng hồ khi các cháu chìm vào giấc ngủ. Chính vì vậy, ngày nay chúng tôi đặt ra tham vọng phải kiểm soát toàn bộ chu kỳ 24 tiếng của vận động viên, để biết chính xác rằng trong quá trình ngủ, các em có thực sự đạt được một chất lượng giấc ngủ tối ưu như mong muốn để phục vụ cho thi đấu hay không.
- Giấc ngủ không chỉ là nhu cầu sinh lí thông thường mà còn là thành tố khoa học đặc biệt. Ông có thể phân tích chi tiết hơn về các chu kì của giấc ngủ và vai trò phục hồi chuyên sâu của chúng đối với vận động viên thành tích cao?
- TS Lý Đại Nghĩa: Chúng ta phải hiểu sâu sắc rằng giấc ngủ của một con người không phải là một đường thẳng kéo dài từ lúc nằm xuống cho đến khi thức dậy, mà thông thường nó được chia thành khoảng bốn chu kì tuần hoàn. Mỗi chu kì như vậy thường kéo dài trong khoảng từ 90 phút cho đến 120 phút tùy thuộc vào cơ địa từng người, và sau khi kết thúc một chu kì, não bộ sẽ tiếp tục lặp lại các chu kì khác cho đến sáng. Trong một giấc ngủ trung bình dài 8 tiếng, con người sẽ trải qua từ bốn đến năm chu kì như thế. Đi sâu vào từng chu kì, chúng ta sẽ thấy chúng được phân thành hai giai đoạn chính là giai đoạn ngủ sâu và giai đoạn ngủ có chuyển động mắt. Giai đoạn ngủ sâu kéo dài khoảng hơn 90 đến 100 phút và được chia nhỏ thành ba cấp độ là N1, N2 và N3. Trong đó, giai đoạn N3 là giai đoạn đóng vai trò sinh tử đối với một vận động viên thể thao. Đây là thời điểm cơ thể chìm vào giấc ngủ sâu nhất, bắt đầu kích hoạt cơ chế tiết ra các loại hormone thiết yếu để trực tiếp chữa trị những tổn thương về mặt cơ bắp, hỗ trợ hồi phục các nhóm cơ, đồng thời thúc đẩy hình thành và phát triển hệ thống xương cơ một cách toàn diện. Không dừng lại ở đó, giai đoạn N3 còn đảm nhận nhiệm vụ chữa lành những tổn thương vi mô tại các cơ quan nội tạng quan trọng như gan, thận và các bộ phận khác trong cơ thể sau một ngày hoạt động quá tải.
- Đó là nền tảng của giai đoạn ngủ sâu, vậy còn giai đoạn ngủ có chuyển động mắt (REM) thì đóng vai trò định hình kỹ năng, kỹ xảo thi đấu như thế nào thưa ông?
- TS Lý Đại Nghĩa: Sau khi vượt qua giai đoạn ngủ sâu, cơ thể sẽ bước vào một trạng thái ngủ khác kéo dài từ 30 đến 45 phút, được y học gọi là giai đoạn REM hoặc giai đoạn ngủ mà mắt có chuyển động. Ở góc độ thông thường, mọi người chỉ nhận biết đây là giai đoạn hình thành những giấc mơ. Tuy nhiên, về bản chất khoa học chuyên sâu, đây lại là thời điểm vàng đối với tư duy của vận động viên. Tất cả những kiến thức, kĩ năng mà các em đã nỗ lực học tập và tiếp thu nguyên một ngày dài trên sân tập sẽ được não bộ sắp xếp lại một cách có hệ thống, giúp tư duy trở nên thông minh và logic hơn. Giai đoạn này kết nối toàn bộ những mảnh ghép kiến thức đang nằm rải rác trên vỏ não thành một chuỗi liên kết logic chặt chẽ, qua đó giúp chuyển hóa từ một phản xạ có điều kiện thành những phản xạ vô điều kiện thuần thục. Chính quá trình chuyển hóa thần kinh bí ẩn trong lúc ngủ này đã trực tiếp hình thành nên những kĩ năng và kĩ xảo sắc bén cho vận động viên để áp dụng ngay vào quá trình tập luyện và thi đấu thực tế sau đó.
.jpeg)
- Sự chuyển dịch về tư duy này có phải là bước đi mang tính chiến lược nhằm giải quyết triệt để những điểm yếu tồn tại lâu nay trong công tác y học thể thao của chúng ta không?
- TS Lý Đại Nghĩa: Tôi cho rằng dùng từ "điểm yếu" thì chưa hoàn toàn chính xác, bởi thực ra trong bất kì hệ thống nào cũng tồn tại rất nhiều điểm cần cải thiện. Chúng ta nên nhìn nhận đây là những vấn đề cốt lõi của sự phát triển khoa học thể thao hiện đại, và nhiệm vụ của chúng ta là phải nỗ lực theo kịp những bước tiến khoa học đó để ứng dụng trực tiếp vào công tác huấn luyện. Khi nghiên cứu sâu, chúng tôi hiểu rõ giấc ngủ không đơn thuần chỉ là hành động nằm xuống nhắm mắt, mà là cả một hệ thống giúp vận động viên chuyển hóa triệt để khối lượng kiến thức khổng lồ học được ban ngày, đồng thời hồi phục và chữa lành toàn diện cho cơ thể. Việc theo dõi và quản lí tốt giấc ngủ chính là cách để chúng ta không làm lãng phí đi những nỗ lực truyền đạt kiến thức trên sân tập vào ban ngày, đồng thời tránh được tình trạng mất thời gian khi để các em tập luyện cường độ cao suốt cả ngày nhưng sau đó cơ thể lại không thể hồi phục kịp thời cho ngày hôm sau do thiếu ngủ.
Nghiên cứu giấc ngủ của vận động viên sẽ được thực hiện như thế nào?
- Việc sử dụng thiết bị đo đa kí giấc ngủ (PSG) để phân tích dữ liệu sinh lí phức tạp được triển khai thực tế như thế nào để hoàn toàn không gây ảnh hưởng đến nhịp độ tập luyện căng thẳng của các vận động viên đỉnh cao?
- TS Lý Đại Nghĩa: Đây là một vấn đề cần phải được làm rõ để tránh những hiểu lầm không đáng có. Hoàn toàn không có chuyện vận động viên nào cũng phải sử dụng thiết bị đo đa kí giấc ngủ phức tạp này. Trong quá trình triển khai, chúng tôi thực hiện khảo sát trên một tệp khách thể rất lớn, dự kiến khoảng từ 1000 đến 1200 vận động viên, và quá trình này sẽ được chia làm hai giai đoạn tách biệt rõ ràng. Giai đoạn đầu tiên mang tính chất tầm soát và sàng lọc diện rộng. Đối với những vận động viên được đánh giá là ngủ tốt, có chất lượng giấc ngủ đảm bảo thông qua việc theo dõi bằng các thiết bị đeo tay thông minh phổ biến như đồng hồ hay nhẫn cảm biến, chúng tôi sẽ giữ nguyên trạng thái đó.
Tuy nhiên, khi hệ thống phát hiện ra những cá nhân có dấu hiệu bất thường, chẳng hạn như hội chứng ngưng thở khi ngủ, tình trạng giấc ngủ không sâu, chứng mộng du, hoặc giai đoạn ngủ mơ màng có dao động mắt liên tục kéo dài quá mức bình thường, lúc đó chúng tôi mới quyết định chuyển riêng nhóm đối tượng này sang bước đo đa kí giấc ngủ chuyên sâu. Mục đích tối thượng của máy đo đa kí là để phân tích chi tiết hơn dưới góc độ y học và bệnh lí, từ đó cung cấp các phương pháp hỗ trợ y tế kịp thời, giống như việc trị bệnh, nhằm giải quyết triệt để những vấn đề sức khỏe liên quan đến giấc ngủ cho các em. Do đó, việc triển khai dự án hoàn toàn không ảnh hưởng gì đến cường độ tập luyện, bởi lẽ dù tập nặng đến đâu thì kiểu gì các em cũng bắt buộc phải ngủ.
- Suy giảm thể lực và chấn thương luôn là nỗi ám ảnh. Việc suy giảm giấc ngủ dẫn đến hệ lụy này sẽ được thiết kế đo lường thực nghiệm lâm sàng ra sao để đưa ra những chỉ số mang tính thuyết phục cao nhất?
- TS Lý Đại Nghĩa: Thay vì chỉ dựa vào những lí thuyết chung chung, hiện nay chúng tôi đang thiết kế một quy trình nghiên cứu thực nghiệm vô cùng chặt chẽ. Cụ thể, một vận động viên sẽ thực hiện trọn vẹn một giáo án tập luyện chuyên môn, sau đó các em sẽ được yêu cầu thực hiện các bài test đặc thù để đánh giá sự thay đổi về mặt thể lực. Chẳng hạn, để đánh giá chính xác mức độ suy giảm sức mạnh của hệ cơ bắp, chúng tôi sẽ ứng dụng bài kiểm tra tiêu chuẩn Wingate. Khi đã thu thập được chỉ số từ bài test Wingate, đội ngũ chuyên gia sẽ tiến hành tính toán mức độ tương quan của dữ liệu này với các đặc điểm trích xuất từ chất lượng giấc ngủ đêm hôm trước của chính vận động viên đó.
Việc so sánh trực tiếp phong độ sức mạnh trong ngày tập luyện với chất lượng giấc ngủ sẽ cho chúng tôi bức tranh toàn cảnh. Mặc dù y học thế giới từ lâu đã công bố các tài liệu chứng minh người mất ngủ sẽ suy giảm sự tập trung và giảm sút sức mạnh, nhưng mục tiêu của chúng tôi là phải có được những số liệu đo lường cụ thể, chính xác tuyệt đối trên chính cơ địa của vận động viên Việt Nam. Bằng việc sử dụng các bài test năng lực vận động và đối chiếu với dữ liệu giấc ngủ thực tế trên đối tượng khách thể cụ thể, chúng tôi sẽ có căn cứ khoa học vững chắc để xác định chính xác nguy cơ chấn thương gia tăng ra sao khi vận động viên rơi vào trạng thái thiếu ngủ.
- Xây dựng cơ sở dữ liệu số toàn diện là một điểm nhấn của dự án. Vậy dữ liệu này được bảo mật, quản lí như thế nào và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ hỗ trợ trực tiếp các vận động viên ra sao thưa ông?
- TS Lý Đại Nghĩa: Toàn bộ những dữ liệu sinh lí học quý giá thu thập được trong dự án nghiên cứu này sẽ được lưu trữ an toàn tại phòng khoa học y học dưới dạng dữ liệu nội bộ. Hệ thống tệp dữ liệu số này sẽ đóng vai trò như một nền tảng cốt lõi để hỗ trợ theo dõi vận động viên xuyên suốt quá trình sự nghiệp, đồng thời là tài nguyên vô giá phục vụ cho những nghiên cứu y khoa chuyên sâu hơn trong tương lai. Riêng về khía cạnh trí tuệ nhân tạo, sản phẩm cuối cùng của đề tài dự kiến sẽ tích hợp các phần mềm AI tiên tiến.
Cần nhấn mạnh rằng, đây không phải là loại AI được thiết kế để lạm dụng hay khai thác dữ liệu cá nhân của vận động viên, mà nó hoạt động dựa trên cơ sở tương tác trực tiếp để hỗ trợ cá nhân hóa. Chúng tôi phát triển hệ thống chatbot thông minh có khả năng trò chuyện trực tiếp với vận động viên. Mỗi khi các em gặp vấn đề căng thẳng tâm lí hay mất ngủ giữa đêm, thay vì phải vất vả lật tìm những cuốn sách khô khan để đọc về vệ sinh giấc ngủ, các em chỉ cần mở điện thoại sử dụng phần mềm để được AI tư vấn lập tức. Trợ lý ảo này thậm chí có thể tự động phát những bản nhạc trị liệu phù hợp để đưa trạng thái tinh thần của các em trở nên thư giãn, tạo bước đệm hoàn hảo để bước vào một giấc ngủ sâu và chất lượng hơn.
- Với tầm nhìn cá thể hóa chăm sóc, đối với những môn thể thao mang tính đặc thù cao như sức bền hay đối kháng, liệu phác đồ can thiệp giấc ngủ có sự khác biệt rõ rệt và được phân nhóm cụ thể như thế nào, thưa ông?
- TS Lý Đại Nghĩa: Tính cá thể hóa là trái tim của dự án này, sự khác biệt trong phác đồ can thiệp là điều đương nhiên và bắt buộc phải có. Trong tổng số 1000 đến 1200 vận động viên tham gia nghiên cứu, chúng tôi sẽ tiến hành phân loại một cách khoa học thành bốn nhóm riêng biệt dựa trên đặc thù cường độ và cơ chế vận động. Nhóm đầu tiên là nhóm chuyên về sức mạnh bùng nổ, tập hợp những vận động viên sử dụng hàm lượng năng lượng ATP-CP cao trong cơ bắp, nhóm này sẽ được tách riêng để có hệ quy chiếu so sánh độc lập chứ không thể gom chung với các môn khác. Nhóm thứ hai được chúng tôi gọi là nhóm hỗn hợp, bao gồm các bộ môn đòi hỏi yếu tố đa dạng như võ thuật đối kháng hay các môn thể thao qua lưới, và nhóm này sẽ được đánh giá chuyên biệt thông qua con đường phân giải yếm khí. Nhóm thứ ba tập trung vào yếu tố sức bền, điển hình như các vận động viên điền kinh marathon, những người chủ yếu phụ thuộc vào hệ thống hô hấp để chuyển hóa năng lượng hoạt động. Cuối cùng là nhóm thứ tư, bao gồm những bộ môn thể thao trí tuệ hay còn gọi là Mind sport. Quá trình phân chia chặt chẽ thành bốn nhóm này sẽ giúp chúng tôi tìm ra những chỉ số sinh lý khác biệt đặc trưng cho từng loại hình vận động, từ đó hy vọng thiết lập được những phác đồ can thiệp giấc ngủ riêng biệt và chính xác nhất cho từng cá nhân vận động viên thông qua các số liệu thu thập ban đầu.
Ngoài ra, dù trong phạm vi dự án này chúng tôi chưa trực tiếp can thiệp bằng các chương trình tâm lý thể thao chuyên sâu, nhưng cách đây vài tháng, lãnh đạo TP.HCM cũng đã chủ động phát hành một cuốn sách hướng dẫn chi tiết dành riêng cho giới huấn luyện viên. Tài liệu này cung cấp các bài test lượng giá mức độ căng thẳng tâm lý trước giờ thi đấu, hướng dẫn huấn luyện viên các phương pháp cụ thể nhằm làm giảm bớt áp lực tâm lý xuất phát hoặc giải quyết hội chứng thờ ơ trước giờ giao tranh của học trò.
- Nhìn về tương lai dài hạn, lộ trình hiện thực hóa toàn bộ dự án này sẽ mất khoảng bao lâu, và nếu đạt kỳ vọng, nó sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh mang tính bước ngoặt thế nào cho Thể thao TP.HCM trên trường đấu quốc tế?
- TS Lý Đại Nghĩa: Toàn bộ lộ trình triển khai dự án từ khâu thí nghiệm cho đến khi hoàn thiện cơ sở dữ liệu thực tiễn sẽ gói gọn trong khoảng thời gian là 12 tháng. Khi đề tài nghiên cứu này hoàn thành và giải mã thành công những vấn đề tiềm ẩn của vận động viên thành phố thông qua dữ liệu giấc ngủ, chúng tôi sẽ cung cấp cho đội ngũ huấn luyện viên một kho tàng vô giá về mặt phương pháp luận khoa học để trực tiếp nâng tầm trình độ cho các em.
Tôi đặt niềm tin và kỳ vọng rất lớn rằng nếu kết quả của dự án này tốt đẹp, chúng tôi sẽ ngay lập tức triển khai các đợt tập huấn chuyên sâu cho toàn bộ lực lượng huấn luyện viên của thành phố. Từ nền tảng khoa học vững chắc đó, khả năng vươn xa và cải thiện đáng kể thành tích thi đấu của lực lượng vận động viên mũi nhọn TP.HCM trên các đấu trường đỉnh cao cấp quốc gia và quốc tế là điều hoàn toàn có thể nắm bắt được.
-Xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ Lý Đại Nghĩa về những chia sẻ vô cùng chuyên sâu và giá trị này!
