Cách nào đưa sầu riêng ĐBSCL chinh phục thị trường xuất khẩu?
Sầu riêng ĐBSCL đối mặt nhiều rào cản kỹ thuật, cần giải pháp đồng bộ từ sản xuất đến xuất khẩu để giữ vững thị trường.
Băn khoăn của người trồng sầu riêng
Giá sầu riêng liên tục giảm khiến nhiều nhà vườn không còn tâm lý lạc quan như những năm trước. Ông Dương Văn Đây, nông dân trồng 2 ha sầu riêng ở xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp, cho biết: “Năm nay giá sầu riêng xuống thấp nên nhà vườn không có lãi. Vì vậy, tôi chuyển một phần diện tích sang sản xuất vụ nghịch với kỳ vọng giá có thể đạt 70.000-80.000 đồng/kg để bù đắp phần thất thu.”
Theo ông Đây, điều đáng lo hơn không chỉ là giá cả mà còn là những rủi ro lâu dài. Việc xử lý Cadimi trong đất là quá trình rất dài, đòi hỏi giải pháp khoa học và sự thay đổi trong tập quán canh tác. Bên cạnh đó, tình trạng sử dụng không minh bạch mã số vùng trồng tại một số cơ sở thu mua vẫn tồn tại, ảnh hưởng đến uy tín của ngành hàng.
Thực tế cho thấy, áp lực đối với sầu riêng ĐBSCL ngày càng lớn. Tại Đồng Tháp, hồi tháng 4, giá sầu riêng Ri6 tại vườn chỉ còn 25.000-30.000 đồng/kg, trong khi Monthong dao động 30.000-40.000 đồng/kg. Đầu tháng 7, khi Đông Nam Bộ bước vào vụ thu hoạch chính, giá sầu riêng tiếp tục giảm; Ri6 có thời điểm chỉ còn khoảng 25.000-30.000 đồng/kg.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nguyên nhân không chỉ do nguồn cung trong nước tăng mạnh mà còn chịu tác động từ thị trường Trung Quốc. Khi chất lượng sầu riêng miền Nam Thái Lan không đạt kỳ vọng, các nhà nhập khẩu Trung Quốc đồng loạt giảm giá thu mua, kéo theo giá sầu riêng Việt Nam giảm.
Ngoài ra, từ đầu tháng 6, Trung Quốc siết chặt quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói theo Lệnh 280 nhằm ngăn chặn gian lận thương mại. Nhiều doanh nghiệp phải tạm dừng thu mua để rà soát hồ sơ, làm chuỗi tiêu thụ bị chậm lại.
Lo ngại về kiểm nghiệm
Trong khi đó, "điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay vẫn là kiểm soát dư lượng Cadimi và chất Vàng O.
Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho biết toàn tỉnh có hơn 32.000 ha sầu riêng với sản lượng hơn 560.000 tấn mỗi năm nhưng hiện chỉ có một cơ sở kiểm nghiệm Cadimi và Vàng O được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chấp thuận. Khi bước vào cao điểm thu hoạch, nguy cơ ùn ứ trong kiểm nghiệm rất lớn.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến cuối tháng 6, cả nước có 37 cơ sở được GACC chấp thuận kiểm nghiệm Cadimi và Vàng O đối với mít và sầu riêng. Riêng vùng ĐBSCL có 9 cơ sở kiểm nghiệm Cadimi và 9 cơ sở kiểm nghiệm Vàng O được công nhận. Tuy nhiên, năng lực này vẫn chưa đáp ứng nhu cầu của vùng sản xuất sầu riêng lớn nhất cả nước.
Đáng chú ý, nguyên nhân nhiễm Cadimi tại ĐBSCL không chỉ đến từ phân bón mà còn liên quan đến điều kiện thổ nhưỡng. Nhiều vùng chuyển đổi từ đất lúa sang trồng sầu riêng, tầng đất sét dày khoảng 50-60 cm khiến Cadimi tích tụ lâu trong đất. Việc sử dụng lâu dài phân lân, DAP và hóa chất bảo vệ thực vật càng làm nguy cơ vượt ngưỡng gia tăng nếu không có biện pháp cải tạo đất.
Dù vậy, triển vọng của ngành hàng vẫn rất tích cực nếu các điểm nghẽn được tháo gỡ. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), quý I-2026, xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam đạt khoảng 1,3 tỉ USD, tăng gần 128% so với cùng kỳ năm trước. Đây là tín hiệu cho thấy nhu cầu thị trường vẫn rất lớn, nhưng cơ hội chỉ thuộc về những sản phẩm đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật.
Cần nhiều giải pháp đồng bộ
Theo ông Võ Tấn Lợi, để sầu riêng ĐBSCL đạt kỳ vọng xuất khẩu, trước hết cần chuyển mạnh sang mô hình canh tác xanh. Các địa phương phải xây dựng quy trình sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật an toàn, giảm phân lân và DAP có nguy cơ chứa Cadimi, tăng phân hữu cơ và ứng dụng các giải pháp cải tạo đất nhằm hạn chế kim loại nặng tích tụ. Việc quan trắc đất, nước và dư lượng cần được thực hiện thường xuyên thay vì chỉ kiểm tra khi chuẩn bị xuất khẩu.
Song song đó, quản lý mã số vùng trồng phải được xem là nhiệm vụ sống còn. Các địa phương cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về vùng trồng, truy xuất nguồn gốc điện tử, tăng cường thanh tra, xử lý nghiêm hành vi sử dụng trái phép hoặc mượn mã số vùng trồng. Chỉ khi chuỗi sản xuất minh bạch sầu riêng mới giữ được niềm tin của thị trường nhập khẩu.
Một giải pháp quan trọng khác là nâng cao năng lực kiểm nghiệm. Đồng Tháp cùng nhiều địa phương ĐBSCL kiến nghị Bộ NN & MT tiếp tục đàm phán với GACC để công nhận thêm các phòng kiểm nghiệm Cadimi và Vàng O, đồng thời xem xét chấp thuận kết quả kiểm nghiệm của những phòng thí nghiệm trong nước đã được Bộ chỉ định đủ điều kiện. Điều này sẽ giảm áp lực quá tải và rút ngắn thời gian thông quan.
Bên cạnh đó, cần xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp xuất khẩu. Doanh nghiệp không chỉ thu mua mà phải đồng hành từ khâu hướng dẫn quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng, lấy mẫu kiểm nghiệm đến xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Chỉ có liên kết chuỗi mới bảo đảm sự đồng nhất về chất lượng và hạn chế tình trạng mạnh ai nấy làm.
Ngoài thị trường Trung Quốc, ngành sầu riêng cũng cần mở rộng xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia, Hoa Kỳ và Trung Đông để giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Muốn vậy, đầu tư chế biến sâu, kho lạnh, logistics và công nghệ bảo quản sau thu hoạch cần được ưu tiên nhằm kéo dài thời gian bảo quản và nâng cao giá trị gia tăng.
Theo ông Trịnh Việt Hùng, Bộ trưởng NN & MT, Bộ sẽ trực tiếp làm việc với các vùng sản xuất trọng điểm để tháo gỡ khó khăn, đồng thời tiếp tục đàm phán với GACC nhằm mở rộng điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu nông sản Việt Nam.
Sầu riêng vẫn là ngành hàng đầy triển vọng của ĐBSCL. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng đặt ra nhiều tiêu chuẩn khắt khe, lợi thế sẽ không còn thuộc về những vùng sản xuất nhiều mà thuộc về những vùng sản xuất sạch, minh bạch và chuyên nghiệp. Khi Nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cùng hành động đồng bộ, sầu riêng ĐBSCL hoàn toàn có thể giữ vững vị thế là mặt hàng tỉ USD và chinh phục những kỳ vọng xuất khẩu trong giai đoạn mới.