EU siết Meta: Từ phạt hàng tỉ euro đến bắt Facebook, Instagram bỏ thiết kế gây nghiện

Các cơ quan quản lý cho rằng nhiều tính năng trên hai nền tảng này được thiết kế để khiến người dùng khó rời ứng dụng, đồng thời yêu cầu Meta phải thay đổi các tính năng như tự động phát video và cuộn nội dung vô hạn, nếu không có thể bị phạt nặng.

Kết luận sơ bộ này được Ủy ban châu Âu đưa ra sau cuộc điều tra kéo dài hai năm theo Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), yêu cầu các nền tảng trực tuyến rất lớn phải đánh giá và giảm các rủi ro hệ thống, gồm nội dung bất hợp pháp và gây hại, cũng như những tác động tiêu cực với người dùng.

Những năm gần đây, các mạng xã hội trên toàn thế giới ngày càng bị giám sát chặt chẽ, do lo ngại chúng góp phần gây ra khủng hoảng sức khỏe tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên. Nhiều chính phủ đã hoặc đang cân nhắc cấm người dùng dưới một độ tuổi nhất định sử dụng mạng xã hội.

Ủy ban châu Âu, cơ quan quản lý công nghệ của EU, cho rằng Meta không đánh giá đầy đủ các rủi ro gây nghiện từ hệ thống đề xuất nội dung được cá nhân hóa mạnh, tính năng tự động phát video và cuộn nội dung vô hạn. Những tính năng này liên tục hiển thị nội dung mới, khiến người dùng dễ dành nhiều thời gian hơn trên nền tảng.

Theo cơ quan quản lý, các định dạng Reels và Stories trên Facebook, Instagram cũng có thể khiến người dùng sử dụng mạng xã hội quá mức hoặc mang tính cưỡng ép.

EU cũng chỉ trích các biện pháp mà Meta đưa ra để giảm thiểu những rủi ro này. Theo Ủy ban châu Âu, các công cụ quản lí thời gian sử dụng hiện nay có thể bị người dùng bỏ qua rất dễ dàng, trong khi các công cụ kiểm soát của phụ huynh lại quá phức tạp, đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và kiến thức kỹ thuật để sử dụng hiệu quả.

Vì vậy, EU yêu cầu Meta tắt mặc định tính năng tự động phát video và cuộn nội dung vô hạn; bổ sung các khoảng nghỉ sử dụng màn hình thực sự hiệu quả; điều chỉnh hệ thống đề xuất nội dung để không chỉ tập trung vào việc giữ chân người dùng và tăng mức độ tương tác.

Meta bác bỏ cáo buộc

Ông Ben Walters, người phát ngôn Meta, cho biết công ty không đồng ý với các kết luận sơ bộ của EU.

"Chúng tôi không đồng ý với các kết luận ban đầu này vì chúng chưa phản ánh đầy đủ những biện pháp quan trọng mà Meta đã triển khai để bảo vệ thanh thiếu niên", Ben Walters nói.

Ông cho biết kể từ khi cuộc điều tra bắt đầu, Meta đã ra mắt Teen Accounts (Tài khoản dành cho thanh thiếu niên) với các biện pháp bảo vệ được bật tự động. Hệ thống này cho phép phụ huynh chặn việc truy cập Instagram vào ban đêm và giới hạn thời gian sử dụng mỗi ngày xuống còn 15 phút.

Meta cũng khẳng định sẽ tiếp tục hợp tác với các cơ quan quản lý của EU.

Meta có thể bị phạt tới 6% doanh thu toàn cầu

Bà Henna Virkkunen, Phó chủ tịch phụ trách công nghệ của Ủy ban châu Âu, nói với Reuters: "Quan điểm ban đầu của chúng tôi là thiết kế hiện tại quá dễ gây nghiện và cần phải được thay đổi".

Bà cho biết bước tiếp theo sẽ là Meta chủ động điều chỉnh thiết kế của các nền tảng, nếu không EU sẽ đưa ra quyết định kết luận gã khổng lồ mạng xã hội Mỹ không tuân thủ quy định.

Theo DSA, Meta có thể bị phạt tới 6% doanh thu toàn cầu hằng năm nếu bị xác định vi phạm. Trước khi Ủy ban châu Âu đưa ra quyết định cuối cùng trong vài tháng tới, Meta vẫn có quyền phản hồi các cáo buộc.

Sức ép pháp lí ngày càng lớn

Tháng trước, Meta cũng không thể bác bỏ vụ kiện do 29 tổng chưởng lí các bang của Mỹ khởi xướng. Vụ kiện cáo buộc Facebook và Instagram được thiết kế theo cách gây nghiện với trẻ em.

Các cáo buộc mới của EU với Meta cũng tương tự vụ việc mà TikTok phải đối mặt hồi tháng 2, khi cơ quan quản lý yêu cầu nền tảng này thực hiện những thay đổi tương tự nhằm giảm nguy cơ gây nghiện.

Ngoài vụ việc trên, Ủy ban châu Âu còn đang điều tra riêng hiện tượng được gọi là "hiệu ứng hố thỏ" trên Facebook và Instagram. Đây là tình trạng thuật toán liên tục đề xuất các nội dung tương tự, khiến người dùng bị cuốn vào việc xem trong thời gian dài mà khó dừng lại.

Trong vụ việc khác được công bố vào tháng 4, EU cũng yêu cầu Meta tăng cường các biện pháp ngăn trẻ em dưới 13 tuổi truy cập Facebook và Instagram, nếu không sẽ tiếp tục đối mặt nguy cơ bị xử phạt.

Ủy ban châu Âu dự kiến sẽ nhận báo cáo từ các chuyên gia vào ngày 13/7. Báo cáo này có thể tạo cơ sở cho việc EU áp dụng lệnh cấm sử dụng mạng xã hội với thanh thiếu niên trên toàn khối.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen được kỳ vọng sẽ công bố định hướng này trong bài phát biểu thường niên về Tình hình EU vào tháng 9.

EU áp dụng những hình phạt nào với Meta những năm qua?

Trước đây, các cơ quan quản lý chủ yếu tập trung vào quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Vài năm qua, phạm vi giám sát đã mở rộng sang cạnh tranh, quảng cáo trực tuyến, thiết kế sản phẩm và tác động của mạng xã hội với sức khỏe tâm thần, đặc biệt là trẻ em.

Meta là một trong những công ty bị EU giám sát sát sao nhất trong các gã khổng lồ công nghệ Mỹ.

Năm 2023, Meta nhận khoản phạt lớn nhất trong lịch sử Quy định bảo vệ dữ liệu chung của châu Âu (GDPR). Ủy ban Bảo vệ Dữ liệu châu Âu (EDPB) kết luận Meta đã chuyển dữ liệu người dùng Facebook từ EU sang Mỹ mà không bảo đảm mức độ bảo vệ tương đương với tiêu chuẩn của châu Âu.

Ngoài khoản phạt 1,2 tỉ euro, Meta còn bị yêu cầu chấm dứt cơ chế chuyển dữ liệu cũ và điều chỉnh hoạt động xử lý dữ liệu để phù hợp với GDPR. Đây là tín hiệu cho thấy EU không chỉ xử phạt tài chính mà còn buộc các tập đoàn công nghệ thay đổi cách vận hành.

Đến năm 2024, trọng tâm giám sát chuyển sang vấn đề cạnh tranh.

Tháng 11/2024, Ủy ban châu Âu phạt Meta khoảng 797,7 triệu euro vì cho rằng công ty đã lạm dụng vị thế thống lĩnh của Facebook để tạo lợi thế không công bằng cho Facebook Marketplace. Theo cơ quan quản lý, việc tích hợp Marketplace trực tiếp vào Facebook khiến các đối thủ khó cạnh tranh, trong khi Meta còn có thể tận dụng dữ liệu từ hoạt động quảng cáo để hỗ trợ nền tảng mua bán của mình.

Trươc đó, vào tháng 9/2024, Meta bị Ủy ban Bảo vệ Dữ liệu Ireland phạt 91 triệu euro sau cuộc điều tra kéo dài hơn 5 năm. Vụ việc bắt nguồn từ năm 2019, khi Meta tự báo cáo rằng trong quá trình kiểm tra bảo mật nội bộ, công ty phát hiện một số mật khẩu của người dùng Facebook và Instagram đã vô tình được lưu dưới dạng văn bản thuần, tức không được mã hóa hoặc bảo vệ bằng các biện pháp mật mã. Điều này đồng nghĩa những người có quyền truy cập vào hệ thống nội bộ có thể đọc trực tiếp mật khẩu nếu tiếp cận được các file dữ liệu. DPC nói không có bằng chứng cho thấy các mật khẩu này bị rò rỉ ra bên ngoài hoặc bị kẻ xấu khai thác, nhưng việc lưu mật khẩu dưới dạng có thể đọc được vẫn là vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc bảo mật của GDPR.

Cơ quan quản lý kết luận Meta đã vi phạm nhiều điều khoản của GDPR, bao gồm không áp dụng đầy đủ các biện pháp kỹ thuật và tổ chức để bảo vệ dữ liệu cá nhân, không ghi chép đầy đủ sự cố bảo mật và không thực hiện đúng nghĩa vụ thông báo về vi phạm dữ liệu. Ngoài khoản phạt 91 triệu euro, Meta còn bị khiển trách chính thức và buộc phải cải thiện các biện pháp bảo vệ mật khẩu cũng như quy trình quản lí sự cố bảo mật. Meta cho biết lỗi đã được khắc phục ngay sau khi phát hiện vào năm 2019 và khẳng định không có dấu hiệu cho thấy các mật khẩu bị truy cập hoặc sử dụng trái phép.

Đến năm 2025, Meta trở thành một trong những doanh nghiệp đầu tiên bị xử phạt theo Đạo luật Thị trường số (DMA), bộ quy định mới nhằm kiểm soát các nền tảng công nghệ có vị thế thống lĩnh. Ủy ban châu Âu phạt Meta 200 triệu euro vì mô hình "Đồng ý hoặc trả phí”.

Theo mô hình này, người dùng Facebook và Instagram chỉ có hai lựa chọn: Đồng ý để Meta sử dụng dữ liệu cá nhân nhằm phục vụ quảng cáo được cá nhân hóa, hoặc trả tiền để sử dụng phiên bản không có quảng cáo. EU cho rằng đây không phải là sự đồng ý tự nguyện vì người dùng không có lựa chọn công bằng thực sự. Meta sau đó điều chỉnh mô hình này, nhưng đến tháng 6/2025, Ủy ban châu Âu vẫn cảnh báo công ty có thể phải đối mặt với các khoản phạt hằng ngày nếu các thay đổi chưa đáp ứng yêu cầu của DMA.

Song song với các vụ việc về dữ liệu và cạnh tranh, EU cũng bắt đầu chuyển trọng tâm sang bảo vệ trẻ em trên môi trường số. Tháng 4/2026, Ủy ban châu Âu thông báo kết luận sơ bộ rằng Meta chưa có các biện pháp hiệu quả để ngăn trẻ em dưới 13 tuổi sử dụng Facebook và Instagram. Cơ quan quản lý cho rằng Meta chưa đánh giá đầy đủ các rủi ro với trẻ vị thành niên và yêu cầu công ty phải tăng cường cơ chế xác minh độ tuổi cũng như các biện pháp bảo vệ người dùng nhỏ tuổi, nếu không sẽ phải đối mặt với các hình phạt theo DSA.

Ngày 10/7, EU tiếp tục nâng mức độ can thiệp bằng vụ việc được xem là nghiêm trọng nhất từ trước đến nay liên quan trực tiếp đến thiết kế của Facebook và Instagram. Sau cuộc điều tra kéo dài hai năm theo DSA, Ủy ban châu Âu kết luận sơ bộ rằng Meta đã không đánh giá đầy đủ các rủi ro gây nghiện từ hệ thống đề xuất nội dung được cá nhân hóa, tính năng tự động phát video và cuộn nội dung vô hạn. Theo cơ quan quản lý, những cơ chế này liên tục cung cấp nội dung mới, khuyến khích người dùng sử dụng mạng xã hội trong thời gian dài, đặc biệt ảnh hưởng tới trẻ em và thanh thiếu niên. Các định dạng như Reels và Stories cũng bị cho là có thể dẫn đến hành vi sử dụng quá mức hoặc mang tính cưỡng ép.

Điều này phản ánh triết lý quản lý mới của EU: Các nền tảng công nghệ không chỉ chịu trách nhiệm về nội dung do người dùng đăng tải, mà còn cả chính lựa chọn thiết kế sản phẩm và thuật toán có khả năng ảnh hưởng đến hành vi của hàng trăm triệu người dùng. Nếu kết luận sơ bộ trong vụ việc mới nhất được giữ nguyên, Meta không chỉ đối mặt với khoản tiền phạt lớn mà còn có thể phải thực hiện những thay đổi đáng kể với Facebook và Instagram tại EU.

Sơn Vân