Tài nguyên không còn là 'món quà miễn phí'
Mỗi ngày, hàng nghìn chuyến xe chở đá, cát, đất san lấp vẫn nối nhau đến các công trường trên khắp TP.HCM. Phía sau nhịp phát triển ấy, câu hỏi ai sẽ trả giá cho những tác động lên môi trường?
TP.HCM tạo nền tảng pháp lý cho kỉ nguyên xanh
TP.HCM đang thay đổi cách ứng xử với tài nguyên. Thay vì chỉ tập trung khai thác để phục vụ phát triển, thành phố hướng tới mục tiêu phát triển xanh và bền vững, nơi mỗi nguồn tài nguyên đều phải được sử dụng hiệu quả và có trách nhiệm với môi trường.
.jpeg)
Một trong những bước đi đáng chú ý là áp dụng biểu phí mới đối với hoạt động khai thác tài nguyên và xả thải. Chính sách này đang thu hút sự quan tâm của dư luận, đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp vật liệu xây dựng.
Theo tính toán sơ bộ, biểu phí mới có thể mang lại khoảng 1.200 tỉ đồng mỗi năm cho ngân sách TP.HCM. Tuy nhiên, mục tiêu của thành phố không chỉ là tăng nguồn thu. Khoản tiền này được định hướng quay trở lại phục vụ các chương trình bảo vệ môi trường và phát triển hạ tầng xanh.
Dự kiến, khoảng 45% nguồn thu, tương đương 540 tỉ đồng, sẽ được đầu tư nâng cấp hệ thống xử lí nước thải tập trung. Qua đó góp phần nâng tỷ lệ nước thải đô thị được xử lí đạt chuẩn từ khoảng 30% hiện nay lên 58% trong những năm tới.
Khoảng 35%, tương đương 420 tỉ đồng, sẽ dành cho phục hồi hệ sinh thái. Nguồn lực này được ưu tiên cải tạo các tuyến kênh trọng điểm như Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên, kênh Đôi, kênh Tẻ. Đồng thời mở rộng diện tích cây xanh đô thị, hướng tới mục tiêu đạt 3-4m² cây xanh/người.
Phần còn lại, khoảng 20% (240 tỉ đồng), dự kiến hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh thông qua đổi mới công nghệ, giảm phát thải và áp dụng các quy trình sản xuất thân thiện hơn với môi trường.
Theo Sở TN- MT TP.HCM, biểu phí mới được xây dựng trên cơ sở Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Luật Tài nguyên nước cùng các nghị định hướng dẫn của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường trong khai thác khoáng sản và xả thải. Tinh thần cốt lõi của chính sách là nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền" và "người hưởng lợi từ môi trường phải có trách nhiệm đóng góp". Nói cách khác, hoạt động khai thác càng tác động đến môi trường thì trách nhiệm khắc phục và phục hồi càng lớn.
Nếu trước đây đất, đá hay cát được xem là nguồn lực sẵn có để phục vụ phát triển, thì nay mỗi mét khối tài nguyên đều phải được tính đúng giá trị và chi phí môi trường đi kèm. Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia lựa chọn khi chuyển sang mô hình kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh. Từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế luôn song hành với gìn giữ tài nguyên xanh.
TP.HCM tăng phí đi đôi quản lí công nghệ
Khảo sát tại TP.HCM cho thấy, giá đá block dùng làm bó vỉa hiện dao động từ 195.000-700.000 đồng/mét dài, tùy chủng loại và kích thước. Trong đó, các dòng đá ghi sáng, xanh đen có mức giá thấp hơn; đá granite vàng Bình Định phổ biến ở mức 415.000-520.000 đồng/mét dài.
Đối với đá granite ốp lát, giá thị trường dao động từ khoảng 350.000 đồng/m² đối với các dòng đá trong nước như Trắng Suối Lau, Tím Hoa Cà đến trên 3 triệu đồng/m² với các dòng đá nhập khẩu cao cấp. Chưa kể chi phí gia công, chống thấm và lắp đặt có thể tăng thêm 150.000-450.000 đồng/m², tùy yêu cầu của từng công trình.
Theo nhiều doanh nghiệp, biểu phí môi trường không phải là yếu tố duy nhất tạo áp lực. Điều đáng lo là sự cộng dồn của nhiều khoản chi phí trong khi sức mua của thị trường vẫn chưa phục hồi như kì vọng.
Ông Nguyễn Văn Hùng - Giám đốc Công ty Cổ phần VLXD Tiến Đạt, cho biết doanh nghiệp ủng hộ chủ trương bảo vệ môi trường của TP.HCM. Tuy nhiên, khi ngành xây dựng mới từng bước lấy lại đà tăng trưởng, bất kỳ khoản chi phí nào phát sinh cũng đều tạo thêm sức ép. Biểu phí môi trường có thể làm giá thành đầu vào tăng khoảng 8-12%.
“Doanh nghiệp đang ở thế khó. Tăng giá bán sẽ mất khách hàng. Giữ giá thì biên lợi nhuận gần như không còn. Chúng tôi mong thành phố có lộ trình áp dụng phù hợp để doanh nghiệp có thời gian thích nghi”, ông Hùng nói.
Không chỉ doanh nghiệp sản xuất vật liệu, các đơn vị thi công hạ tầng cũng chịu áp lực tương tự. Bà Lê Thị Mai - Trưởng phòng Cung ứng của một tập đoàn hạ tầng giao thông tại TP.HCM, cho biết các dự án giao thông lớn thường cần hàng triệu mét khối đất san lấp. Chỉ cần chi phí tăng thêm 2.000-5.000 đồng/m³, tổng chi phí phát sinh có thể lên tới 4-15 tỉ đồng.
“Nếu các chủ mỏ cộng khoản phí này vào giá bán, các nhà thầu đã ký hợp đồng trọn gói theo đơn giá cũ sẽ chịu áp lực rất lớn. Thành phố cần nghiên cứu cơ chế điều chỉnh đơn giá hoặc có giải pháp phù hợp cho các dự án đầu tư công”, bà Mai kiến nghị.
Ở góc độ khác, nhiều chuyên gia cho rằng thành công của chính sách không chỉ nằm ở mức phí thu được, mà còn ở cách sử dụng nguồn thu. Khi doanh nghiệp và người dân nhìn thấy kênh rạch được cải tạo, hệ thống xử lý nước thải được nâng cấp, hay thêm nhiều không gian xanh được hình thành, sự đồng thuận với chính sách sẽ cao hơn.
Trước hết, tăng phí mới chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là quản lý chặt hoạt động khai thác tài nguyên. Nếu thiếu cơ chế giám sát hiệu quả, doanh nghiệp chấp hành đúng quy định sẽ phải gánh thêm chi phí. Trong khi đó, những đơn vị khai thác trái phép hoặc vượt trữ lượng vẫn có thể tìm cách trốn tránh nghĩa vụ.
Đó cũng là lí do TP.HCM đang từng bước chuyển từ quản lí thủ công sang quản lí bằng dữ liệu và công nghệ số. Các giải pháp như số hóa dữ liệu mỏ, định vị GPS, ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái (drone) và nền tảng quản lí trực tuyến sẽ được triển khai đồng bộ. Hoạt động khai thác đất, đá, cát trên địa bàn và vùng giáp ranh sẽ được theo dõi thường xuyên.
Qua đó, cơ quan chức năng phát hiện sớm dấu hiệu bất thường, hạn chế thất thoát tài nguyên và bảo đảm công bằng giữa doanh nghiệp chấp hành quy định với những đơn vị cố tình vi phạm.
