Mỹ hưởng lợi với khí helium nhờ các điểm nghẽn ở châu Á

Mỹ đã vượt Qatar và Trung Quốc để trở thành nguồn cung helium lớn nhất cho Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan (TQ), mở ra lợi thế mới cho Washington trong chuỗi cung ứng chip toàn cầu.

Xung đột Trung Đông và lệnh hạn chế của Trung Quốc làm thay đổi bản đồ cung ứng khí helium

Helium là một trong những loại khí công nghiệp quan trọng nhất đối với ngành bán dẫn nhưng lại ít được chú ý hơn so với đất hiếm hay các kim loại chiến lược. Trong sản xuất chip, helium được sử dụng để làm mát thiết bị, kiểm tra rò rỉ, hỗ trợ quá trình lắng đọng vật liệu và đặc biệt đóng vai trò thiết yếu trong công nghệ quang khắc (lithography), công đoạn tạo các mạch tích hợp siêu nhỏ trên tấm wafer silicon.

Trong nhiều năm qua, các nền kinh tế sản xuất chip hàng đầu châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan chủ yếu nhập khẩu helium từ Qatar và Trung Quốc. Tuy nhiên, những biến động địa chính trị gần đây đang khiến chuỗi cung ứng này thay đổi mạnh mẽ.

Theo phân tích dữ liệu hải quan, Mỹ hiện đã trở thành nguồn cung helium lớn nhất cho cả ba nền kinh tế trên. Tại Đài Loan, tỉ trọng helium và các khí hiếm nhập khẩu từ Mỹ đã tăng từ dưới 4% trong năm 2025 lên gần 60% chỉ trong sáu tháng đầu năm 2026. Trong khi đó, tỉ trọng nhập khẩu từ Qatar giảm mạnh từ gần 88% xuống còn khoảng 30%. Nguồn cung từ Trung Quốc hiện chỉ chiếm khoảng 5%.

Một lãnh đạo của TSMC cho biết Qatar vốn là một trong những nơi sản xuất helium có chi phí thấp nhất thế giới vì loại khí này được thu hồi như sản phẩm phụ trong quá trình hóa lỏng khí tự nhiên (LNG). Tuy nhiên, xung đột liên quan đến Iran đã làm gián đoạn hoạt động sản xuất và xuất khẩu LNG của Qatar, kéo theo sản lượng helium cũng sụt giảm đáng kể.

Tình hình càng trở nên phức tạp khi Trung Quốc bất ngờ tuyên bố tạm thời dừng xuất khẩu helium mà không đưa ra lý do cụ thể.

Giới phân tích nhận định động thái này cho thấy Bắc Kinh có thể đang đối mặt với áp lực về nguồn cung trong nước và muốn ưu tiên helium cho nhu cầu nội địa, nhất là trong bối cảnh Trung Quốc tiếp tục đầu tư mạnh vào ngành bán dẫn.

Đây cũng được xem là bước đi mới trong chiến lược sử dụng các nguyên liệu quan trọng làm công cụ địa chính trị. Những năm gần đây, Bắc Kinh nhiều lần áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với đất hiếm, tungsten và nhiều khoáng sản chiến lược khác nhằm tạo lợi thế trong các cuộc đàm phán thương mại cũng như gây sức ép trong những căng thẳng quốc tế.

Mỹ hưởng lợi, châu Á tăng tốc xây dựng kho dự trữ chiến lược

Sự thay đổi nguồn cung diễn ra rõ nét tại Hàn Quốc và Nhật Bản. Đối với Hàn Quốc, Qatar từng là nhà cung cấp helium lớn nhất trong năm 2025 với khoảng 55% tổng lượng nhập khẩu. Tuy nhiên, trong năm tháng đầu năm 2026, tỉ trọng này giảm xuống chỉ còn khoảng 34%.

Ngược lại, lượng helium nhập từ Mỹ tăng mạnh từ khoảng 28% lên gần 56%, giúp Washington trở thành đối tác cung ứng lớn nhất.

Trong khi đó, helium nhập khẩu từ Trung Quốc, từng chiếm hơn một nửa lượng khí hiếm mà Hàn Quốc sử dụng vào năm 2022,hiện chỉ còn khoảng 3,3%.

Xu hướng tương tự cũng diễn ra tại Nhật Bản. Nếu như năm 2022, Mỹ mới chỉ cung cấp khoảng 28% lượng khí hiếm, bao gồm helium, thì đến năm tháng đầu năm 2026, con số này đã tăng lên hơn 83%.

Ở chiều ngược lại, tỉ trọng nhập khẩu từ Trung Quốc giảm từ gần 28% xuống chỉ còn khoảng 3,6%, phản ánh xu hướng giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ nước láng giềng trong bối cảnh quan hệ song phương liên tục căng thẳng.

Theo dữ liệu của ngành công nghiệp khí, Mỹ hiện chiếm khoảng 40% tổng sản lượng helium toàn cầu, trong khi Qatar đóng góp khoảng 33% và Nga gần 10%. Trung Quốc chỉ sản xuất dưới 2% sản lượng helium thế giới, nhưng trước đây vẫn đóng vai trò đáng kể đối với thị trường châu Á nhờ vị trí địa lý thuận lợi và chi phí vận chuyển thấp.

Dù lượng helium nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc hiện không còn lớn, giới chuyên môn cho rằng quyết định hạn chế xuất khẩu của Bắc Kinh vẫn có thể khiến giá helium toàn cầu tăng mạnh do nguồn cung quốc tế tiếp tục bị thu hẹp.

Trước đó, Nikkei Asia cũng cho biết xung đột tại Iran và việc gián đoạn lưu thông qua eo biển Hormuz đã ảnh hưởng đến hoạt động vận chuyển các bồn chứa helium, khiến chi phí logistics và giá khí này tiếp tục leo thang.

Những diễn biến trên đang buộc các nền kinh tế sản xuất chip phải xem xét lại chiến lược bảo đảm an ninh nguyên liệu.

Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Đài Loan, do TSMC dẫn dắt, đã kêu gọi chính quyền xây dựng kho dự trữ chiến lược đối với các loại khí công nghiệp quan trọng như helium, đồng thời tăng cường dự trữ LNG và các nguồn năng lượng thiết yếu khác nhằm giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc địa chính trị.

Các chuyên gia nhận định bài học từ helium cho thấy chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu không chỉ phụ thuộc vào máy móc hay vật liệu chế tạo chip, mà còn chịu tác động rất lớn từ các loại khí công nghiệp tưởng chừng ít được chú ý. Khi cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, việc đa dạng hóa nguồn cung, xây dựng kho dự trữ và giảm phụ thuộc vào một số nhà cung cấp sẽ trở thành chiến lược sống còn đối với các quốc gia và doanh nghiệp trong ngành bán dẫn.

Bùi Tú (theo Nikkei Asia)