Mỹ: Người dân phản đối trung tâm dữ liệu AI của Elon Musk vì ô nhiễm và tiếng ồn
Tranh cãi đã lan từ dự án Colossus đầu tiên ở nam Memphis sang Colossus 2 và nhà máy điện đặt tại Southaven, từ các cuộc họp công khai và biểu tình dần biến thành nhiều vụ kiện liên bang.
Từ ngôi nhà ở Southaven, bang Mississippi, Jason Haley chia sẻ với trang News From The States bắt đầu nghe thấy một âm thanh lạ vào mùa hè năm 2025.
Ban đầu ông tưởng ai đó dùng máy thổi lá, nhưng tiếng rền cơ khí kéo dài suốt nhiều ngày, có lúc thâu đêm, phát ra từ cụm tuabin khí cách khu dân cư chưa đầy 1,6 km. Chúng không nuôi một nhà máy điện thông thường, mà cấp điện cho các trung tâm dữ liệu AI của xAI, công ty do Elon Musk sáng lập. Trong nhà người dân, dấu hiệu dễ cảm nhận nhất của cuộc đua công nghệ lại là tiếng ù như động cơ phản lực và nỗi lo về thứ vô hình trong không khí.
Phản đối ở Memphis và vùng lân cận không chỉ xoay quanh một trung tâm dữ liệu. Tranh cãi đã lan từ dự án Colossus đầu tiên ở nam Memphis sang Colossus 2 và nhà máy điện đặt tại Southaven, từ các cuộc họp công khai và biểu tình dần biến thành nhiều vụ kiện liên bang. Câu hỏi đằng sau ngày một lớn: Một thành phố phải chấp nhận đến mức nào những tác động lên sức khỏe và đời sống để đổi lấy một chỗ trong cuộc đua AI?
Một "siêu máy tính" đến trước khi khu dân cư kịp đặt câu hỏi
Tháng 6/2024, giới chức kinh tế Memphis công bố xAI chọn nhà máy Electrolux bỏ trống ở phía nam thành phố để dựng trung tâm dữ liệu. Cơ sở được cải tạo với tốc độ hiếm thấy, ông Musk cho biết Colossus đi vào hoạt động chỉ sau 122 ngày, trong khi một dự án tương tự xây mới thường mất 18 đến 24 tháng.
Tốc độ ấy vừa là câu chuyện thành công, vừa là gốc rễ của hoài nghi. Nhiều thành viên hội đồng thành phố và cư dân nói họ chỉ nắm đầy đủ về dự án khi thông tin đã công bố, một số quan chức tham gia thu hút đầu tư phải kí thỏa thuận bảo mật với lí do Memphis cần giữ lợi thế trước các thành phố cạnh tranh. Khi người dân bắt đầu hỏi trung tâm dữ liệu dùng bao nhiêu điện, bao nhiêu nước và thải ra gì, công trình đã tiến rất xa.
Thị trưởng Paul Young bảo vệ dự án bằng lập luận kinh tế rằng xAI mang tới hàng tỉ USD đầu tư tư nhân, hàng trăm việc làm và nguồn thuế tài sản lớn mà không đòi miễn giảm thuế, đồng thời cam kết chi tiền cho trạm biến áp và hệ thống tái sử dụng nước thải để tránh khai thác trực tiếp tầng nước ngầm cấp nước uống cho khu vực. Đó là những lợi ích khó bỏ qua ở một thành phố từng mất nhiều việc làm công nghiệp. Chính nhà máy Electrolux đặt Colossus từng đóng cửa năm 2022, khiến hơn 500 lao động mất việc sau khi chính quyền đã bỏ ít nhất 190 triệu USD để thu hút.
Nhưng một trung tâm dữ liệu khổng lồ tạo ra ít việc làm thường xuyên hơn nhà máy sản xuất cùng quy mô đầu tư, trong khi nhu cầu điện thì tức thời. Khi lưới điện chưa kịp cấp đủ công suất theo tiến độ ông Musk muốn, xAI kéo các tuabin đốt khí tới khu đất và tự sản xuất điện. Đây cũng là lúc một dự án công nghệ bắt đầu mang dáng dấp nhà máy điện dựng ngay cạnh những cộng đồng đã sống nhiều thập niên với khói bụi công nghiệp.
Nhà máy điện nằm sau hai chữ "tạm thời"
Tại Colossus đầu tiên, xAI từng chạy hàng chục tuabin khí trước khi có phép cho thiết bị cố định. Tháng 7/2025, Sở Y tế hạt Shelby cấp phép cho 15 tuabin, bất chấp phản đối và khoảng 1.700 ý kiến công chúng. Cuộc tranh cãi sau đó dịch xuống phía nam. Để nuôi Colossus 2, xAI triển khai một cụm tuabin lớn tại Southaven, ngay bên kia ranh giới bang. Hồ sơ mà Reuters thu thập cho thấy tổng cộng 59 tuabin được lắp mà chưa có giấy phép không khí liên bang, gần gấp đôi con số 27 mà công ty từng công khai thừa nhận hồi đầu 2026.
Cốt lõi bất đồng nằm ở cách gọi thiết bị. xAI và Cơ quan Chất lượng Môi trường Mississippi cho rằng các tuabin đặt trên rơ-moóc là phương tiện "di động" hoặc "tạm thời" vì thiết kế để lưu lại dưới một năm, nên không phải qua quy trình cấp phép dành cho nguồn phát thải cố định. Các nhóm dân quyền và luật sư môi trường phản bác rằng hàng chục tuabin tập trung một chỗ, đấu nối cấp điện liên tục, vận hành đúng như một nhà máy điện thực thụ. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) hồi tháng 1/2026 cũng nói tuabin tạm thời vẫn phải xin phép nếu phát thải vượt ngưỡng, dù đang cân nhắc tạo thêm linh hoạt pháp lí cho thiết bị di động.
Con số phát thải đủ khiến người ta giật mình. Phân tích của Reuters cho thấy chỉ 30 tuabin ở Southaven, nếu chạy liên tục ở 80% công suất, mỗi năm có thể thải gần 2.500 tấn ngắn nitơ oxit, 4.000 tấn carbon monoxide và 22 tấn formaldehyde, vượt xa ngưỡng 100 tấn/năm buộc một cơ sở phải xin phép. Nitơ oxit góp phần tạo khói mù quang hóa và kích thích hô hấp còn carbon monoxide làm giảm khả năng vận chuyển oxy, formaldehyde bị xếp vào nhóm chất gây ung thư. Cụm tuabin Southaven đạt công suất khoảng 495 MW, ngang một nhà máy điện thông thường, nhưng phục vụ đúng một khách hàng tư nhân.
Boxtown không bắt đầu câu chuyện ô nhiễm từ xAI
Tây nam Memphis có Boxtown, khu dân cư do những người từng là nô lệ lập nên sau Nội chiến, đến nay vẫn chủ yếu là người da đen và nằm giữa nhiều cơ sở công nghiệp. Phản ứng của cư dân vì thế không đến từ nỗi sợ mơ hồ về công nghệ mới. Họ đã sống với ô nhiễm từ trước. Memphis từng nhận điểm F về ô nhiễm ozone từ Hiệp hội Phổi Mỹ, và tại các cuộc họp, người dân liên tục nhắc tới hen suyễn, bệnh phổi mạn tính cùng cảm giác khu mình lại bị chọn để gánh thêm một nguồn phát thải.
Số liệu vệ tinh củng cố cảm nhận đó. Theo điều tra của tạp chí TIME, các nhà nghiên cứu Đại học Tennessee, Knoxville phân tích dữ liệu NASA và Cơ quan Vũ trụ châu Âu, thấy mức đỉnh nitơ dioxit tăng tới 79% so với trước khi có xAI ở những khu ngay sát trung tâm dữ liệu, và tăng 9% tại Boxtown. Phân tích riêng của Reuters về 28 khu thống kê trong bán kính khoảng 8 km quanh cụm Southaven cho thấy phần lớn có tỉ lệ hen và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cao hơn mức chung của hạt.
Không thể từ những con số này quy mọi căn bệnh cho tuabin xAI, vì phần lớn vấn đề sức khỏe có trước và chịu nhiều nguồn ô nhiễm. Điều khiến người dân phẫn nộ là một cộng đồng vốn đã tổn thương lại nhận thêm lượng phát thải lớn mà không được tham gia đầy đủ vào quyết định ban đầu. Sức ép dư luận buộc chính quyền nhượng bộ: tháng 8/2025, hội đồng thành phố thông qua cơ chế dành 25% thuế tài sản thu từ hạ tầng AI cho các mục đích công cộng ở khu vực xung quanh, hướng tới tổng cộng 100 triệu USD. Với người phản đối, tiền thuế không trả lời được câu hỏi ai gánh rủi ro sức khỏe.
Tiếng tuabin đi từ phòng ngủ tới tòa án
Ô nhiễm không khí khó thấy và cần nhiều năm nghiên cứu để xác định tác động. Tiếng ồn thì khác. Tại Colonial Hills ở Southaven, cư dân nói nghe tuabin cả ngày lẫn đêm, đôi khi có những đợt âm thanh lớn như động cơ phản lực tăng tốc. Theo News From The States, Ervin Laws, một cư dân, nói tiếng máy khiến anh tỉnh giấc mà bất lực trước doanh nghiệp thuộc sở hữu của người giàu nhất thế giới.
Tháng 6/2026, ba cư dân Mississippi khởi kiện xAI, SpaceX và công ty con MZX Tech tại tòa liên bang, đại diện nhóm ước tính hơn 10.000 người, mô tả tiếng ồn và rung động là hiện tượng hiện diện khắp nơi, gây tổn hại tinh thần và làm giảm giá trị nhà đất. Đáng chú ý, SpaceX đã chính thức thâu tóm xAI thành công ty con hồi tháng 2/2026, và ngày 11/6 vừa IPO 75 tỉ USD ở định giá 1,75 nghìn tỉ.
Song song là vụ kiện của NAACP về các tuabin không phép. Ở đây câu chuyện vượt khỏi tranh chấp giữa doanh nghiệp và khu dân cư. Tháng 6/2026, Bộ Tư pháp Mỹ đề nghị tòa bác đơn kiện, lập luận rằng cắt điện của xAI có thể đe dọa an ninh quốc gia, bởi Lầu Năm Góc cho biết Grok là một trong bốn mô hình AI chạy trên mạng mật và được dùng ngay trong các chiến dịch không kích Iran. Đáng nói, hồ sơ của Bộ Tư pháp không phản bác cáo buộc rằng xAI đang xả ô nhiễm trái phép, mà chỉ đặt lợi ích an ninh lên trên. Một thẩm phán liên bang ở Mississippi dự kiến xem xét yêu cầu lệnh cấm tạm thời vào cuối tháng 8/2026.
