Giải pháp nào cho trái cây tỉ đô Việt?

Phóng viên Một Thế Giới có hỏi - đáp ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, về những điểm nghẽn và giải pháp phát triển bền vững ngành sầu riêng, mặt hàng trái cây xuất khẩu tỉ đô của Việt Nam.

- Thưa ông, sau giai đoạn tăng trưởng mạnh, ngành sầu riêng đang đối mặt nhiều khó khăn. Theo ông, đâu là những "điểm nghẽn" lớn nhất đang cản trở sự phát triển của trái cây tỉ đô này?

- Ông Võ Tấn Lợi: Có thể nói, ngành sầu riêng đang bước vào giai đoạn phát triển mới, nhưng cũng đối diện những thách thức chưa từng có. Nếu trước đây chúng ta chỉ lo sản xuất thì hiện nay phải cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ và sự minh bạch của cả chuỗi giá trị.

Điểm nghẽn đầu tiên là hạ tầng kiểm nghiệm chưa theo kịp tốc độ phát triển sản xuất. Đây là vấn đề rất cấp bách. Hiện cả nước có 38 phòng kiểm nghiệm được phía Trung Quốc công nhận nhưng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu trong mùa thu hoạch cao điểm.

Riêng Đồng Tháp hiện có sản lượng gần 600.000 tấn sầu riêng mỗi năm, nhưng chỉ có một phòng kiểm nghiệm. Khi bước vào vụ thu hoạch, doanh nghiệp phải xếp hàng nhiều ngày mới đến lượt lấy mẫu và trả kết quả.

Đối với sầu riêng, thời gian là yếu tố quyết định chất lượng. Chỉ cần chậm vài ngày, trái có thể nứt vỏ, giảm chất lượng cơm, ảnh hưởng đến tỷ lệ xuất khẩu và phát sinh rất nhiều chi phí kho lạnh, vận chuyển. Không ít doanh nghiệp thiệt hại hàng tỷ đồng chỉ vì phải chờ kết quả kiểm nghiệm.

Điểm nghẽn thứ 2 là nguy cơ dư lượng cadimi. Đây không còn là câu chuyện của riêng doanh nghiệp mà là vấn đề của cả ngành hàng. Nếu không kiểm soát tốt thì chỉ cần một vài lô hàng bị cảnh báo cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín chung của sầu riêng Việt Nam.

Bên cạnh đó, việc quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói ở một số nơi vẫn còn bất cập; liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa thật sự chặt chẽ; năng lực chế biến sâu còn hạn chế. Đây đều là những nút thắt cần được tháo gỡ đồng thời.

- Theo ông, khoa học công nghệ cần đóng vai trò như thế nào để giải quyết những vấn đề trên và nâng cao sức cạnh tranh của sầu riêng Việt Nam?

- Ông Võ Tấn Lợi: Tôi cho rằng khoa học công nghệ chính là chìa khóa để tháo gỡ các điểm nghẽn hiện nay.

Trước hết, Nhà nước cần đầu tư mở rộng hệ thống phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn quốc tế tại các vùng sản xuất lớn. Đồng thời ứng dụng các thiết bị phân tích nhanh, tự động hóa quy trình xét nghiệm để rút ngắn thời gian trả kết quả. Khi giảm được thời gian chờ, doanh nghiệp sẽ giảm rất nhiều chi phí, còn chất lượng trái được bảo đảm hơn.

Với vấn đề cadimi, giải pháp không thể chỉ kiểm tra trái trước khi xuất khẩu mà phải kiểm soát ngay từ đầu vào. Chúng ta cần nghiên cứu kỹ đặc điểm thổ nhưỡng từng vùng, xây dựng bản đồ nguy cơ ô nhiễm đất, đồng thời kiểm soát nghiêm chất lượng phân bón và vật tư nông nghiệp.

Các viện nghiên cứu cần tiếp tục phát triển các chế phẩm sinh học, giải pháp cải tạo đất, công nghệ hấp phụ kim loại nặng và quy trình canh tác giúp hạn chế cây hấp thu cadimi.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số phải được đẩy mạnh trong toàn chuỗi sản xuất. Mỗi vùng trồng cần có hồ sơ điện tử, nhật ký sản xuất số hóa, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR hoặc blockchain. Toàn bộ quá trình sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thời gian chăm sóc và thu hoạch đều phải minh bạch.

Khi dữ liệu được số hóa, cơ quan quản lý dễ kiểm soát, doanh nghiệp dễ chứng minh nguồn gốc, còn đối tác nhập khẩu sẽ có thêm niềm tin đối với sản phẩm Việt Nam.

Ngoài ra, cần ứng dụng cảm biến IoT để theo dõi độ ẩm đất, dinh dưỡng, thời tiết; sử dụng trí tuệ nhân tạo dự báo sâu bệnh và hỗ trợ người trồng đưa ra quyết định chính xác hơn. Những công nghệ này không còn quá xa vời mà hoàn toàn có thể triển khai tại các hợp tác xã nếu có chính sách hỗ trợ phù hợp.

- Theo ông, ngành sầu riêng cần làm gì để giữ vững thị trường Trung Quốc và từng bước chinh phục các thị trường khó tính trong thời gian tới?

- Ông Võ Tấn Lợi: Tôi cho rằng muốn phát triển bền vững thì phải thay đổi tư duy từ sản xuất sang kinh tế nông nghiệp và xây dựng chuỗi giá trị.

Điều đầu tiên là siết chặt quản lý mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Đây là "tấm hộ chiếu" của nông sản Việt Nam. Nếu sử dụng sai hoặc cho mượn mã số sẽ ảnh hưởng đến uy tín của cả ngành hàng.

Tiếp theo là phải tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Nông dân không nên sản xuất riêng lẻ mà cần tham gia các chuỗi liên kết để được hướng dẫn kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm và kiểm soát chất lượng ngay từ đầu.

Chúng ta cũng phải đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, không phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Trung Quốc vẫn là thị trường rất quan trọng, nhưng song song đó cần chuẩn bị điều kiện để tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao như Hàn Quốc, Nhật Bản, châu Âu hay Trung Đông.

Một hướng đi khác là đầu tư mạnh vào chế biến sâu. Hiện phần lớn sầu riêng vẫn xuất khẩu ở dạng trái tươi. Nếu phát triển thêm các sản phẩm đông lạnh, sấy thăng hoa, puree, bánh kẹo hay thực phẩm chế biến thì giá trị gia tăng sẽ cao hơn và giảm áp lực tiêu thụ trong mùa chính vụ.

Quan trọng hơn cả là xây dựng thương hiệu quốc gia cho sầu riêng Việt Nam. Chúng ta cần có bộ tiêu chuẩn chất lượng thống nhất, quy trình sản xuất đồng bộ và hình ảnh nhận diện chung để người tiêu dùng quốc tế nhận biết ngay sản phẩm Việt Nam.

Tôi tin rằng khi những "điểm nghẽn" về kiểm nghiệm, chất lượng, mã số vùng trồng và liên kết chuỗi được giải quyết bằng khoa học công nghệ, ngành sầu riêng sẽ không chỉ giữ vững vị trí tại thị trường Trung Quốc mà còn đủ năng lực cạnh tranh với Thái Lan, Malaysia và nhiều quốc gia khác. Khi đó, trái sầu riêng sẽ tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những mặt hàng trái cây xuất khẩu chủ lực, đóng góp ngày càng lớn cho mục tiêu phát triển nông nghiệp hiện đại, xanh và bền vững của Việt Nam.

- Xin cảm ơn ông.

Văn Kim Khanh