Hơn 220.000 người Việt mắc đột quỵ mỗi năm: Vì sao người bệnh đánh mất ‘giờ vàng’?
Hơn 220.000 ca đột quỵ mỗi năm tại Việt Nam, nhiều bệnh nhân vẫn đến bệnh viện quá muộn. Chuyên gia lí giải nguyên nhân và cách tận dụng “giờ vàng” để cứu não.
Đột quỵ đang trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật tại Việt Nam. Theo số liệu được đề cập trong tài liệu, mỗi năm nước ta ghi nhận hơn 220.000 ca mắc mới. Đáng lo ngại, khoảng 70% người sống sót sau đột quỵ phải đối mặt với các di chứng ở nhiều mức độ. Trong đó, không ít trường hợp mất khả năng lao động, phụ thuộc vào người thân trong sinh hoạt hằng ngày.
Đằng sau những con số này là một cuộc chạy đua đặc biệt khắc nghiệt với thời gian. Bởi trong cấp cứu đột quỵ, mỗi phút chậm trễ đều có thể khiến cơ hội điều trị và phục hồi của người bệnh giảm đi.
“Thời gian là não” nhưng nhiều người đột quỵ vẫn đến viện quá muộn
Đối với đột quỵ, đặc biệt là nhồi máu não cấp, “thời gian là não” không chỉ là một khẩu hiệu mà còn là nguyên tắc cốt lõi trong cấp cứu và điều trị. Khi một mạch máu não bị tắc nghẽn, vùng não phía sau vị trí tắc không còn được cung cấp đủ máu và oxy. Nếu dòng máu không được tái thông kịp thời, tổn thương não có thể lan rộng, làm tăng nguy cơ tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề.
Với những bệnh nhân phù hợp, thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch có thể được sử dụng trong cửa sổ điều trị tiêu chuẩn lên đến 4,5 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng. Trong một số trường hợp tắc mạch lớn, được lựa chọn dựa trên các tiêu chí chuyên môn và kết quả chẩn đoán hình ảnh, phương pháp lấy huyết khối cơ học có thể được thực hiện trong khoảng thời gian dài hơn, thậm chí lên đến 24 giờ.
Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều người bệnh lại đánh mất một phần hoặc toàn bộ khoảng thời gian quý giá này ngay trước khi đến bệnh viện.
Dữ liệu từ mạng lưới đăng kí chất lượng chăm sóc đột quỵ (RES-Q) cho thấy, thời gian trung bình từ khi khởi phát triệu chứng đến lúc người bệnh đến bệnh viện tại Việt Nam lên tới hơn 300 phút, tương đương khoảng 5 giờ. Đây là khoảng thời gian rất đáng lo ngại, bởi nhiều bệnh nhân có thể đã vượt qua cửa sổ điều trị tối ưu trước khi được tiếp cận các phương pháp tái thông mạch.
GS.TS Mai Duy Tôn, Giám đốc Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai, cho rằng một trong những yếu tố quyết định hiệu quả điều trị đột quỵ là phải rút ngắn tối đa thời gian từ khi người bệnh xuất hiện triệu chứng đến lúc được tiếp cận với hệ thống cấp cứu chuyên nghiệp.
Theo chuyên gia, gia đình và cộng đồng cần nhận biết sớm những dấu hiệu cảnh báo như méo miệng, yếu hoặc liệt tay chân, nói khó, rối loạn ngôn ngữ; đồng thời nhanh chóng gọi cấp cứu thay vì tự đưa người bệnh đi bằng phương tiện cá nhân hoặc chờ đợi triệu chứng tự thuyên giảm.
“Trong đột quỵ, thời gian là yếu tố quyết định. Người bệnh càng được đưa đến bệnh viện sớm thì cơ hội được điều trị trong thời gian vàng càng cao. Việc nhận biết đúng triệu chứng, gọi cấp cứu và đưa bệnh nhân đến cơ sở có khả năng điều trị đột quỵ là những mắt xích quan trọng trong cả chuỗi cấp cứu”, GS.TS Mai Duy Tôn nhấn mạnh.
Không chỉ người cao tuổi, nhiều yếu tố nguy cơ đang gia tăng
Gánh nặng đột quỵ tại Việt Nam không chỉ đến từ quá trình già hóa dân số mà còn liên quan đến sự gia tăng của các bệnh không lây nhiễm và các yếu tố nguy cơ trong cộng đồng.
Tăng huyết áp được xem là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu của đột quỵ. Theo GS.TS Mai Duy Tôn, tình trạng này liên quan đến hơn 76% trường hợp đột quỵ. Bên cạnh đó, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới Việt Nam vẫn ở mức cao, trong khi đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa, chế độ dinh dưỡng không hợp lí, ít vận động và các bệnh lí tim mạch cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ.
Đáng chú ý, rung nhĩ là một trong những bệnh lí có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ do hình thành cục máu đông từ tim di chuyển lên não. Tuy nhiên, bệnh có thể diễn biến âm thầm và không phải người bệnh nào cũng được phát hiện sớm.
GS.TS Mai Duy Tôn cho rằng phòng ngừa đột quỵ cần bắt đầu từ việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ ngay từ khi chưa xảy ra biến cố. Kiểm tra huyết áp định kì, phát hiện và điều trị các bệnh lí tim mạch, kiểm soát đường huyết, mỡ máu, bỏ thuốc lá và duy trì lối sống lành mạnh là những giải pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ.
Điều quan trọng là không nên chờ đến khi xuất hiện triệu chứng mới bắt đầu quan tâm đến sức khỏe mạch máu não. Với những người có nguy cơ cao, việc khám và quản lí bệnh nền thường xuyên có thể giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ để chủ động can thiệp.
Thu hẹp khoảng cách cấp cứu để không ai bỏ lỡ cơ hội sống
Những năm qua, hệ thống điều trị đột quỵ tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể. Số lượng cơ sở có khả năng tiếp nhận và điều trị đột quỵ được mở rộng, trong khi nhiều trung tâm lớn đã triển khai các kĩ thuật chuyên sâu như tiêu sợi huyết và lấy huyết khối cơ học.
Tuy nhiên, khoảng cách địa lí và sự chênh lệch về năng lực điều trị giữa các khu vực vẫn là một thách thức. Người bệnh ở vùng sâu, vùng xa, miền núi hay hải đảo có thể mất thêm nhiều thời gian để được chuyển đến cơ sở có khả năng can thiệp chuyên sâu.
Theo GS.TS Mai Duy Tôn, điều trị đột quỵ hiệu quả phải được nhìn nhận như một chuỗi liên tục, bắt đầu từ phòng ngừa, nhận diện triệu chứng, cấp cứu ngoại viện, vận chuyển, điều trị tái thông mạch đến phục hồi chức năng. Nếu một mắt xích bị chậm trễ, cơ hội điều trị và phục hồi của người bệnh có thể bị ảnh hưởng.
Hơn 220.000 ca đột quỵ mới mỗi năm là lời cảnh báo rõ ràng về gánh nặng bệnh tật mà Việt Nam đang phải đối mặt. Nhưng phía sau con số đó còn là một vấn đề có thể thay đổi: nhiều người bệnh vẫn có cơ hội được cứu sống và giảm di chứng nếu được phát hiện sớm, cấp cứu đúng cách và điều trị kịp thời.
Cuộc chiến với đột quỵ vì thế không chỉ diễn ra trong phòng cấp cứu. Nó bắt đầu từ mỗi gia đình, nơi một người có thể nhận ra dấu hiệu bất thường và hành động đúng trong những phút đầu tiên. Khi cộng đồng hiểu rằng “thời gian là não”, hệ thống cấp cứu được kết nối hiệu quả và người bệnh được đưa đến đúng cơ sở điều trị càng sớm càng tốt, “giờ vàng” sẽ không còn bị đánh mất một cách đáng tiếc.
