Cuộc đua giành lại tế bào não: Hình ảnh học cứu người bệnh đột quỵ
Hình ảnh học với CT, MRI đang mở rộng “cửa sổ vàng” điều trị đột quỵ, giúp bác sĩ xác định mô não còn khả năng cứu chữa và tối ưu cơ hội phục hồi.
Đột quỵ nhồi máu não cấp từ lâu được xem là một trong những cuộc chạy đua khẩn cấp nhất của y học. Khi dòng máu lên não bị tắc nghẽn, vùng mô não phía sau vị trí tắc bắt đầu rơi vào tình trạng thiếu oxy, đe dọa tổn thương không hồi phục. Chính vì vậy, câu nói “thời gian là não” từng được xem như nguyên tắc bất di bất dịch trong cấp cứu đột quỵ.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của y học can thiệp thần kinh, khái niệm này đang được mở rộng. Theo đó, bác sĩ không chỉ quan tâm bệnh nhân đã khởi phát đột quỵ bao lâu mà còn phải xác định mô não nào đã chết và phần mô não nào vẫn còn khả năng cứu sống. Đây chính là nền tảng của chiến lược điều trị dựa trên “cửa sổ mô”, mở ra thêm cơ hội can thiệp cho nhiều người bệnh.
Từ “cửa sổ thời gian” đến “cửa sổ mô não”
Trước đây, điều trị đột quỵ chủ yếu dựa vào thời gian khởi phát triệu chứng. Các phương pháp tái thông mạch máu thường được cân nhắc trong những khoảng thời gian nhất định, khiến không ít bệnh nhân đến viện muộn hoặc không xác định được thời điểm khởi phát phải đối mặt với nguy cơ mất cơ hội điều trị.
Ngày nay, sự xuất hiện của các kĩ thuật hình ảnh học đa mô thức đã mở ra một hướng tiếp cận khác. Thay vì chỉ nhìn vào thời gian trên đồng hồ, bác sĩ có thể đánh giá trực tiếp tình trạng mô não thông qua nhiều thông số hình ảnh.
Trong đó, hệ thống “4P” gồm mạch máu, tưới máu, nhu mô não và vùng tranh tối tranh sáng giúp tạo nên bức tranh toàn diện về tổn thương. Vùng tranh tối tranh sáng là phần mô não đang bị thiếu máu nhưng chưa tổn thương không hồi phục. Nếu dòng máu được tái lập đủ sớm, phần mô này vẫn có khả năng phục hồi, qua đó trở thành mục tiêu quan trọng của điều trị tái thông mạch.
Theo PGS.TS.BS Đặng Vĩnh Hiệp- Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, giá trị lớn nhất của hình ảnh học hiện đại nằm ở khả năng giúp bác sĩ cá thể hóa quyết định điều trị. Cùng một khoảng thời gian kể từ khi xuất hiện triệu chứng, nhưng tình trạng mô não của mỗi bệnh nhân có thể hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, đánh giá dựa trên hình ảnh có thể giúp tránh cách tiếp cận “một công thức cho tất cả”, đồng thời hỗ trợ lựa chọn chiến lược phù hợp với từng trường hợp.
CT - “người gác cổng” trong những phút đầu cấp cứu
Trong cấp cứu đột quỵ, hệ thống chụp cắt lớp vi tính (CT) không tiêm thuốc cản quang vẫn là bước khảo sát quan trọng đầu tiên nhờ tốc độ nhanh và khả năng tiếp cận rộng rãi. Mục tiêu trước mắt là loại trừ xuất huyết nội sọ, đồng thời tìm kiếm những dấu hiệu sớm của thiếu máu não.
Thang điểm ASPECTS cũng được sử dụng để đánh giá mức độ tổn thương sớm trên vùng não do động mạch não giữa chi phối. Khi kết hợp với CT mạch máu, bác sĩ có thể xác định vị trí tắc nghẽn mạch máu lớn, từ đó nhanh chóng định hướng khả năng can thiệp lấy huyết khối cơ học.
Trong khi đó, CT tưới máu cung cấp thêm thông tin về vùng lõi nhồi máu và vùng mô có nguy cơ nhưng còn khả năng cứu chữa. Đây là cơ sở quan trọng trong quá trình mở rộng đánh giá bệnh nhân ở những trường hợp có thời gian khởi phát không rõ ràng hoặc đã vượt qua cửa sổ điều trị truyền thống.
Những tiến bộ mới như CT đếm photon cũng đang mở ra nhiều tiềm năng trong chẩn đoán hình ảnh thần kinh nhờ khả năng cải thiện độ phân giải và chất lượng hình ảnh trong một số ứng dụng chuyên sâu.
MRI và bài toán đột quỵ không rõ thời điểm khởi phát
Nếu CT có ưu thế về tốc độ thì cộng hưởng từ (MRI) lại nổi bật ở khả năng phân tích mô mềm với độ chi tiết cao. Đặc biệt, với những trường hợp bệnh nhân thức dậy sau một đêm và phát hiện các triệu chứng đột quỵ, việc xác định chính xác thời điểm khởi phát gần như không thể.
Trong tình huống này, chuỗi xung khuếch tán (DWI) có thể phát hiện tổn thương thiếu máu não cấp rất sớm. Khi kết hợp DWI với chuỗi xung FLAIR, sự không tương xứng giữa hai chuỗi xung có thể cung cấp thêm thông tin giúp bác sĩ đánh giá thời điểm tương đối của tổn thương, qua đó hỗ trợ lựa chọn điều trị trong những trường hợp phù hợp.
Tuy nhiên, PGS.TS.BS Đặng Vĩnh Hiệp nhấn mạnh hình ảnh học cần được đặt trong tổng thể đánh giá lâm sàng. Một quyết định điều trị tối ưu không thể chỉ dựa vào một thông số đơn lẻ mà cần sự phối hợp giữa triệu chứng, thăm khám thần kinh, hình ảnh học và khả năng can thiệp của từng cơ sở y tế.
Một thách thức khác là đột quỵ tuần hoàn sau, liên quan đến các cấu trúc quan trọng như thân não và tiểu não. Triệu chứng của nhóm bệnh nhân này đôi khi không điển hình, dễ bị nhầm với chóng mặt hoặc các rối loạn tiền đình thông thường.
Trong những trường hợp này, các kĩ thuật dựng hình mạch máu, đánh giá tưới máu và hệ thống tuần hoàn bàng hệ có vai trò quan trọng trong việc nhận diện vị trí tắc nghẽn cũng như khả năng sống còn của mô não.
Sự phát triển của hình ảnh học vì thế đang làm thay đổi căn bản cuộc chiến chống đột quỵ. Từ việc chỉ đếm từng phút sau khi bệnh nhân khởi phát triệu chứng, y học đang tiến tới một chiến lược tinh vi hơn: đánh giá chính xác mô não còn khả năng cứu chữa để không bỏ lỡ cơ hội điều trị.
Trong tương lai, khi trí tuệ nhân tạo, phân tích hình ảnh tự động và các hệ thống CT, MRI thế hệ mới tiếp tục phát triển, vai trò của chẩn đoán hình ảnh trong cấp cứu đột quỵ sẽ còn được nâng cao.
Nhưng dù công nghệ tiến xa đến đâu, yếu tố quyết định vẫn là khả năng đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế có năng lực cấp cứu đột quỵ càng sớm càng tốt. Bởi trong cuộc đua giành lại tế bào não, mỗi phút vẫn là một cơ hội để cứu lấy một phần não bộ và giữ lại một phần tương lai của người bệnh.
