Khi phế thải xây dựng có thể trở thành tài nguyên
TP.HCM đang nghiên cứu tái chế chất thải xây dựng phục vụ san lấp, có thể đồng thời giảm áp lực đổ thải và bổ sung nguồn vật liệu cho các dự án hạ tầng.
TP.HCM tính biến chất thải xây dựng thành nguồn vật liệu san lấp
Mỗi công trình bị phá dỡ, mỗi dự án giải phóng mặt bằng hay mỗi đợt chỉnh trang đô thị đều để lại một lượng lớn bê tông, gạch, đá và nhiều loại vật chất khác. Trong cách xử lí truyền thống, phần lớn khối lượng này được xem là chất thải cần vận chuyển tới nơi tập kết hoặc đổ bỏ.
Từ thực tế quản lí chất thải phát sinh trong quá trình nạo vét kênh rạch, cống rãnh và làm sạch mặt bằng các dự án còn nhiều bất cập, UBND TP.HCM đã yêu cầu các sở, ngành nghiên cứu mô hình xử lí chất thải rắn xây dựng đang được Hà Nội áp dụng. Một trong những mục tiêu được đặt ra là tái chế chất thải xây dựng để phục vụ san lấp tại các công trình, dự án trên địa bàn.
Theo đó, chất thải xây dựng không chỉ là thứ phải tìm nơi đổ, mà có thể là một nguồn vật liệu thứ cấp nếu được phân loại và xử lí đúng cách.
Theo UBND TP.HCM, thời gian qua việc phối hợp quản lí chất thải từ nạo vét, giải phóng mặt bằng và làm sạch công trình có lúc chưa chặt chẽ, đồng bộ. Quy hoạch điểm tập kết và phương án xử lí, tái chế vật chất phát sinh từ các dự án cũng chưa được quan tâm đúng mức.
Khoảng trống đó đang trở nên đáng chú ý khi tốc độ phát triển hạ tầng của TP.HCM ngày càng lớn. Cùng với các dự án giao thông, chỉnh trang đô thị và xây dựng mới là lượng chất thải xây dựng phát sinh liên tục. Nếu chỉ vận chuyển đi đổ bỏ, thành phố phải dành thêm quỹ đất cho các điểm tiếp nhận, đồng thời tăng chi phí vận chuyển và xử lí.
Do đó, nhiều dự án hạ tầng lại cần khối lượng lớn vật liệu san lấp. Chính vì vậy, tái chế chất thải xây dựng có thể tạo ra một vòng tuần hoàn: Vật liệu từ công trình cũ sau xử lí trở thành đầu vào cho công trình mới.
Tuy nhiên, bài toán không đơn giản là nghiền bê tông hay gạch vụn rồi đưa trở lại công trường. UBND TP.HCM đã yêu cầu các cơ quan liên quan xây dựng, hoàn thiện quy trình kiểm tra, giám sát và nghiệm thu công tác xử lí vật chất phát sinh từ giải phóng mặt bằng, nạo vét kênh rạch, cống rãnh.
Sở Nông nghiệp và Môi trường cũng được giao phối hợp với nhiều đơn vị để hướng dẫn tạm thời về phân loại, thu gom và xử lí bùn thải, vật chất nạo vét và chất thải rắn xây dựng. Điều này cho thấy khâu phân loại được xem là điểm then chốt.
Chất thải xây dựng không phải một loại vật liệu đồng nhất. Trong cùng một công trường có thể có bê tông, gạch, đá nhưng cũng có gỗ, nhựa, kim loại và nhiều tạp chất khác. Nếu không được phân loại từ đầu, việc tái chế sẽ khó tạo ra sản phẩm có chất lượng ổn định.
Đây cũng là lí do thành phố phải đồng thời tính tới quy hoạch các điểm tập kết, nơi xử lí và quy trình kiểm soát chất lượng.
Tái chế được, nhưng ai sẽ dùng vật liệu tái chế?
Trước khi UBND TP.HCM yêu cầu nghiên cứu kinh nghiệm Hà Nội, vấn đề tái chế chất thải xây dựng đã được đặt ra trong Đề án tái chế chất thải xây dựng TP.HCM giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045.
Tại hội thảo triển khai đề án, các chuyên gia, nhà khoa học và cơ quan quản lí đã bàn từ quy hoạch mạng lưới tái chế, công nghệ xử lí đến vật liệu xanh, tài chính và thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế.
Ở góc độ khoa học vật liệu, GS.TS Đặng Mậu Chiến, Chủ tịch Hội đồng Liên ngành Khoa học và Công nghệ Vật liệu, Đại học Quốc gia TP.HCM, tập trung vào khả năng ứng dụng vật liệu tái chế trong xây dựng. Cách tiếp cận này mở rộng câu chuyện vượt khỏi mục tiêu xử lí rác.
Nếu vật liệu sau tái chế đáp ứng yêu cầu kĩ thuật, nó có thể quay trở lại chuỗi xây dựng thay vì kết thúc ở bãi thải. Khi đó, lợi ích không chỉ nằm ở việc giảm lượng chất thải phải xử lí mà còn ở khả năng hạn chế khai thác thêm tài nguyên tự nhiên.
Ông Phạm Minh Mẫn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM, cũng nhìn nhận tái chế chất thải xây dựng không chỉ là yêu cầu môi trường mà còn là giải pháp sử dụng hiệu quả tài nguyên trong bối cảnh nguồn khoáng sản làm vật liệu xây dựng ngày càng hạn chế.
Nếu chỉ đầu tư công nghệ nghiền, sàng và tái chế nhưng sản phẩm tạo ra không được sử dụng, chuỗi tái chế vẫn có thể bị đứt ở khâu cuối. Do đó, cùng với công nghệ, TP.HCM phải giải quyết câu hỏi ai sẽ sử dụng vật liệu tái chế, sử dụng ở công trình nào và theo tiêu chuẩn gì?
Các công trình đầu tư công có thể là một thị trường quan trọng nếu thành phố xây dựng được cơ chế phù hợp. Nhưng để đưa vật liệu tái chế vào hồ sơ thiết kế và thi công, chất lượng phải được kiểm định rõ ràng và có quy trình nghiệm thu cụ thể.
Thành phố cũng cần xác định trách nhiệm của từng khâu từ chủ nguồn thải, đơn vị thu gom, cơ sở tái chế đến đơn vị sử dụng sản phẩm cuối cùng. Nếu các mắt xích này không được kết nối, tái chế chất thải xây dựng rất dễ dừng ở mức thí điểm.
Ngược lại, nếu hình thành được hệ thống thu gom, phân loại, tái chế và tiêu thụ đồng bộ, TP.HCM có thể biến một lượng lớn vật chất đang bị xem là phế thải thành nguồn tài nguyên mới cho đô thị.
Khi đó, giá trị lớn nhất của đề án không chỉ là giảm rác xây dựng. Nó còn nằm ở việc thay đổi cách thành phố sử dụng tài nguyên: Vật liệu từ công trình cũ có thể tiếp tục vòng đời trong công trình mới, thay vì bị chôn lấp sau một lần sử dụng.
