Nhà nước trở thành quỹ đầu tư mạo hiểm lớn nhất cho công nghệ Trung Quốc

Nhìn bề ngoài, hệ sinh thái công nghệ tiên tiến của Trung Quốc, từ các đột phá về thuật toán từ DeepSeek và Zhipu AI cho đến phần cứng của Unitree Robotics và CXMT, có nhiều điểm giống mô hình khởi nghiệp được các quỹ đầu tư mạo hiểm tài trợ tại Thung lũng Silicon.

Tuy nhiên, nếu xem kỹ lịch sử gọi vốn của các công ty này sẽ thấy họ có một điểm chung: Đều nhận được nguồn vốn từ nhà nước Trung Quốc.

Vai trò ngày càng lớn của nhà nước phản ánh một sự thay đổi mang tính cấu trúc trong cách Trung Quốc tài trợ cho các công nghệ tiên tiến. Khi các quỹ đầu tư mạo hiểm phương Tây và nguồn vốn tư nhân trong nước dần rút lui, chính phủ Trung Quốc liên tục mở rộng vai trò trên thị trường, xây dựng một mô hình "chủ nghĩa tư bản nhà nước", trong đó ranh giới giữa chính sách công và đầu tư vốn tư nhân ngày càng trở nên mờ nhạt.

Thay vì đầu tư thông qua một tổ chức duy nhất, dòng vốn nhà nước được phân bổ qua nhiều tầng nấc khác nhau, gồm các quỹ đầu tư cấp quốc gia, các quỹ của chính quyền địa phương, doanh nghiệp nhà nước và cả các quỹ do khu vực tư nhân quản lý. Hệ thống này biến các ưu tiên chính sách từ trung ương thành những khoản đầu tư trên thị trường, đồng thời áp dụng cách nhìn khác về khái niệm "lợi nhuận từ đầu tư"- không chỉ đo bằng tiền mà còn bằng các mục tiêu chiến lược.

Theo công ty dữ liệu Zerone, trong năm 2025, các nhà đầu tư có liên hệ với nhà nước đã đóng góp hơn 90% tổng số vốn cam kết trong thị trường đầu tư tư nhân của Trung Quốc, tăng mạnh so với mức gần 79% vào năm 2021.

Định hướng này được đưa ra trực tiếp từ cấp lãnh đạo cao nhất. Tại Hội nghị khoa học và công nghệ cấp quốc gia ở thủ đô Bắc Kinh hôm 8/7, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình kêu gọi các tổ chức tài chính "đầu tư sớm, đầu tư vào các dự án nhỏ, đầu tư dài hạn và đầu tư vào công nghệ cốt lõi".

Cách Trung Quốc phân bổ nguồn vốn này có thể quyết định liệu nước này có đạt được mục tiêu trở thành một cường quốc công nghệ tự chủ hay không, hoặc ngược lại, khiến nền kinh tế phải gánh chịu tình trạng dư thừa năng lực sản xuất do nhà nước thúc đẩy.

Vì sao Bắc Kinh trở thành quỹ đầu tư mạo hiểm lớn nhất của ngành công nghệ Trung Quốc?

Cách đây khoảng một thập niên, những quỹ đầu tư mạo hiểm như Sequoia Capital China, Hillhouse Capital hay Qiming Venture Partners được xem là động lực tài chính chính của các startup công nghệ Trung Quốc. Song gần đây, mọi chuyện đã thay đổi đáng kể.

Đứng sau sự trỗi dậy của nhiều công ty AI, chip và robot hàng đầu Trung Quốc không còn chủ yếu là các quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân, mà là mạng lưới quỹ do chính quyền trung ương, chính quyền địa phương và doanh nghiệp nhà nước hậu thuẫn.

Điều này không có nghĩa khu vực tư nhân bị thay thế hoàn toàn. Thay vào đó, Trung Quốc đang hình thành một mô hình đầu tư mới, trong đó nhà nước đóng vai trò nhà đầu tư dài hạn cho các ngành được xem là có ý nghĩa chiến lược. AI, bán dẫn, robot hình người, điện toán lượng tử và công nghệ sinh học đều nằm trong danh sách ưu tiên.

Trong nhiều năm, Trung Quốc phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp theo mô hình khá giống Thung lũng Silicon. Các quỹ đầu tư mạo hiểm tìm kiếm doanh nghiệp có tiềm năng tăng trưởng nhanh, đầu tư ở giai đoạn đầu rồi thu lợi thông qua IPO (chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng) hoặc bán cổ phần. Tuy nhiên, nhiều yếu tố đã làm thay đổi mô hình này.

Thứ nhất là cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung khiến việc tiếp cận vốn nước ngoài trở nên khó khăn hơn. Nhiều quỹ đầu tư Mỹ giảm mạnh hoạt động tại Trung Quốc sau các biện pháp kiểm soát đầu tư và căng thẳng địa chính trị.

Thứ hai là thị trường IPO trong nước suy yếu trong vài năm qua khiến khả năng thoái vốn của các quỹ đầu tư mạo hiểm giảm đáng kể.

Thứ ba là cuộc khủng hoảng bất động sản khiến giới đầu tư tư nhân Trung Quốc thận trọng hơn, làm nguồn vốn dành cho startup thu hẹp.

Khoảng trống mà các quỹ đầu tư tư nhân để lại nhanh chóng được Bắc Kinh lấp đầy. Thay vì để các quỹ đầu tư tư nhân quyết định doanh nghiệp nào sẽ phát triển, nhà nước Trung Quốc chủ động đứng ra rót vốn vào những lĩnh vực được xem là có ý nghĩa chiến lược.

Trung Quốc chấp nhận đầu tư trong thời gian rất dài, thậm chí 10 - 20 năm, mà không đặt nặng việc phải thu lợi nhuận ngay. Mục tiêu trước mắt là giúp doanh nghiệp làm chủ công nghệ cốt lõi, xây dựng chuỗi cung ứng trong nước và nâng cao năng lực cạnh tranh của Trung Quốc, thay vì chỉ tìm kiếm lợi nhuận trong ngắn hạn.

Cách tiếp cận này thường được gọi là "vốn kiên nhẫn", tức nguồn vốn sẵn sàng chờ đợi nhiều năm để đổi lấy những lợi ích kinh tế và chiến lược lâu dài.

Hệ sinh thái vốn

Điểm đặc biệt của mô hình này là nhà nước không trực tiếp đầu tư thông qua một cơ quan duy nhất, mà nguồn vốn được phân bổ qua nhiều tầng khác nhau.

Ở cấp trung ương là các quỹ định hướng ngành như Big Fund (Quỹ Đầu tư Công nghiệp Vi mạch Tích hợp Quốc gia) dành cho bán dẫn.

Ở cấp địa phương là các quỹ đầu tư của tỉnh, thành phố, khu công nghệ cao.

Doanh nghiệp nhà nước cũng tham gia góp vốn, trong khi nhiều quỹ quản lý tư nhân sử dụng phần lớn nguồn vốn do chính quyền cấp.

Nhờ đó, các mục tiêu công nghiệp của Trung Quốc nhanh chóng được chuyển thành các khoản đầu tư trên thị trường.

Khái niệm "lợi nhuận" trong mô hình này cũng được mở rộng. Khác với các quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân vốn đặt mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận, Trung Quốc theo đuổi mục tiêu rộng hơn. Một khoản đầu tư được xem là thành công nếu vừa mang lại hiệu quả kinh tế, vừa giúp Trung Quốc phát triển công nghệ cốt lõi, củng cố chuỗi cung ứng nội địa, tạo việc làm và tăng khả năng tự chủ trước các sức ép từ bên ngoài.

CXMT là ví dụ tiêu biểu cho mô hình đầu tư kiểu Trung Quốc

Không có ví dụ nào rõ ràng hơn CXMT, hãng sản xuất chip nhớ lớn nhất Trung Quốc.

Năm 2016, CXMT được thành lập với sự hỗ trợ ban đầu từ chính quyền thành phố Hợp Phì. Khi đó, đây chỉ là một dự án bán dẫn đầy rủi ro trong bối cảnh Trung Quốc gần như không có vị thế trên thị trường DRAM. 10 năm sau, CXMT chuẩn bị niêm yết trên sàn STAR Market vào ngày 27/7 với thương vụ IPO huy động khoảng 8,6 tỉ USD - lớn nhất châu Á từ đầu năm 2026.

Theo hãng tin Reuters, các nhà đầu tư liên quan đến chính quyền Hợp Phì hiện nắm gần 37% cổ phần CXMT và giá trị khoản đầu tư này đã tăng lên hàng chục tỉ USD.

Không chỉ mang lại lợi nhuận tài chính, CXMT còn trở thành doanh nghiệp DRAM lớn thứ tư thế giới và là trụ cột trong chiến lược tự chủ bán dẫn của Trung Quốc.

CXMT được nhiều chuyên gia xem là minh chứng rõ nét cho chiến lược đầu tư công nghệ của Trung Quốc: Nhà nước sẵn sàng chấp nhận rủi ro và thời gian hoàn vốn dài để xây dựng các doanh nghiệp có ý nghĩa chiến lược.

"Trung Quốc đặt kì vọng rất lớn vào CXMT. Họ đã nổi lên như ứng viên số một trong cuộc đua tìm kiếm nhà vô địch chip nhớ nội địa và đóng vai trò then chốt trong dự án xây dựng chuỗi cung ứng AI tự chủ của cả Trung Quốc", ông Emory Tsai-Yi Wang, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Dân chủ, Xã hội và Công nghệ Mới nổi ở Đài Loan, nhận định.

Christopher Beddor, Phó giám đốc nghiên cứu Trung Quốc tại công ty nghiên cứu độc lập Gavekal Dragonomics, bình luận: "Đây là một thương vụ có ý nghĩa rất lớn với Hợp Phì. Thành phố này nổi tiếng với chính sách phát triển công nghiệp rất chủ động và CXMT chính là khoản đầu tư lớn nhất của họ. Chính quyền địa phương đã hỗ trợ CXMT vượt qua nhiều năm thua lỗ và giờ đây sẽ thu được những lợi ích đáng kể".

Zhu Yiming, nhà sáng lập kiêm Chủ tịch CXMT từng tốt nghiệp Đại học Thanh Hoa, học tập và làm việc tại Mỹ trước khi trở về xây dựng ngành công nghiệp chip nhớ của Trung Quốc. Ông sẽ nắm giữ cổ phần tại CXMT trị giá gần 14 tỉ nhân dân tệ theo giá IPO.

Zhu Yiming đã cam kết dành một phần cổ phần của mình cho các khoản thưởng cho nhân viên, chia sẻ một phần lợi nhuận thu được từ sự phát triển của CXMT.

AI đang trở thành ưu tiên số một

Nếu bán dẫn là nền móng thì AI hiện là lĩnh vực thu hút nhiều vốn nhất. Sau thành công của DeepSeek, làn sóng đầu tư vào AI tại Trung Quốc tăng mạnh.

Các doanh nghiệp như DeepSeek, Zhipu AI, Moonshot AI hay MiniMax đều nhận được vốn từ các quỹ có liên hệ với chính quyền ở những mức độ khác nhau.

Không chỉ các mô hình ngôn ngữ lớn, dòng tiền còn chảy mạnh vào trung tâm dữ liệu chip AI, robot hình người, phần mềm công nghiệp và hạ tầng điện toán.

Thay vì kì vọng có lãi sau vài năm, nhiều khoản đầu tư được thiết kế với thời gian kéo dài cả thập niên.

Vì sao chính quyền địa phương thích đầu tư vào startup?

Trong nhiều năm, nguồn thu của các địa phương Trung Quốc phụ thuộc lớn vào bất động sản. Khi thị trường nhà đất suy giảm, nhiều địa phương chuyển sang tìm kiếm động lực tăng trưởng mới.

Đầu tư vào công nghệ trở thành lựa chọn hấp dẫn. Nếu thành công, chính quyền vừa tạo được ngành công nghiệp mới, vừa thu hút nhân tài, vừa tăng nguồn thu ngân sách.

Hợp Phì là ví dụ điển hình, khi từng đầu tư sớm vào công ty sản xuất màn hình BOE, hãng sản xuất xe điện NIO rồi đến CXMT.

Những khoản đầu tư ban đầu tưởng như rất rủi ro đã biến Hợp Phì thành một trong những trung tâm công nghệ phát triển nhanh nhất Trung Quốc.

Nhà nước có thay thế hoàn toàn quỹ đầu tư mạo hiểm?

Câu trả lời là không. Ngay cả chính phủ Trung Quốc cũng không mong muốn điều đó.

Quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc lựa chọn doanh nghiệp, hỗ trợ quản trị và kết nối thị trường. Điều thay đổi là tỉ trọng vốn.

Theo các dữ liệu được nhiều tổ chức nghiên cứu thị trường dẫn lại, hơn 90% vốn cam kết mới trên thị trường vốn đầu tư tư nhân Trung Quốc hiện đến từ các tổ chức có liên hệ với nhà nước, cao hơn rất nhiều so với vài năm trước, trang SCMP đưa tin. Điều này phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực công trong hệ sinh thái đổi mới.

Mô hình này có rủi ro?

Có. Ngay cả nhiều chuyên gia kinh tế cũng cho rằng khi nhà nước trở thành nhà đầu tư lớn nhất, nguy cơ phân bổ vốn kém hiệu quả sẽ tăng lên. Các địa phương có thể cùng đầu tư vào một ngành. Hàng chục thành phố cùng xây khu công nghiệp AI. Nhiều doanh nghiệp cùng phát triển một loại chip.

Nếu nhu cầu thị trường không đủ lớn, tình trạng dư thừa công suất sẽ xuất hiện.

Reuters cũng lưu ý rằng mô hình này rất hiệu quả trong việc xây dựng năng lực công nghiệp, nhưng chưa chắc tạo ra mức tăng tương ứng về tiêu dùng hộ gia đình hay tăng trưởng kinh tế cân bằng hơn.

Ngoài ra, doanh nghiệp nhận nhiều hỗ trợ từ nhà nước có thể chịu áp lực cạnh tranh thấp hơn, làm giảm động lực nâng cao hiệu quả.

Cuộc đua với Mỹ không chỉ là công nghệ, mà còn là vốn

Điểm khác biệt lớn nhất giữa Mỹ và Trung Quốc hiện nay không còn nằm ở số lượng startup, mà là triết lí đầu tư.

Mỹ vẫn dựa chủ yếu vào thị trường và các quỹ đầu tư mạo hiểm để chọn người chiến thắng. Trung Quốc ngày càng dựa vào chiến lược quốc gia để quyết định ngành nào cần được ưu tiên.

Trong bối cảnh Mỹ siết kiểm soát xuất khẩu chip, thiết bị sản xuất bán dẫn và công nghệ AI, Trung Quốc coi việc đầu tư công là công cụ quan trọng để duy trì quá trình tự chủ công nghệ.

Sự trỗi dậy của CXMT, YMTC, DeepSeek hay Unitree Robotics cho thấy mô hình này đã tạo ra những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh ở quy mô toàn cầu, dù vẫn còn khoảng cách ở một số công nghệ cốt lõi.

Tương lai sẽ ra sao?

Thành công của mô hình đầu tư mang đặc trưng Trung Quốc sẽ phụ thuộc vào một câu hỏi lớn: Liệu nhà nước có thể vừa đóng vai trò nhà đầu tư dài hạn, vừa duy trì được kỉ luật thị trường hay không.

Nếu dòng vốn tiếp tục được phân bổ đúng vào các doanh nghiệp có năng lực công nghệ thực sự, Trung Quốc có thể rút ngắn khoảng cách với Mỹ trong nhiều lĩnh vực như AI, chip nhớ, robot và hạ tầng điện toán.

Ngược lại, nếu các quyết định đầu tư ngày càng mang nặng tính hành chính hoặc chạy theo phong trào, lợi thế về quy mô vốn có thể bị bào mòn bởi tình trạng dư thừa công suất và hiệu quả sử dụng vốn thấp.

Sơn Vân