Các công nghệ tiêu biểu được giới thiệu tại hội thảo quốc tế nông nghiệp Cần Thơ

Từ Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao

TS. Nguyễn Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Khoa học Nông nghiệp - Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), cho biết: “Các công nghệ tiêu biểu được giới thiệu tại Hội thảo quốc tế Giải pháp lúa gạo phát thải thấp tại châu Á diễn ra cuối tháng 7/2026 ở Cần Thơ, tập trung vào các giải pháp kỹ thuật và công nghệ đang được triển khai trong khuôn khổ Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Vai trò của cơ giới hóa, quản lý nước tiên tiến, công nghệ số và xây dựng hệ thống MRV là những trụ cột chính cho chiến lược phát triển ngành lúa gạo bền vững tại Việt Nam, hướng tới thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050".

TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), giới thiệu: Gói kỹ thuật gieo sạ hàng cơ giới hóa kết hợp bón phân lót sâu đang khẳng định hiệu quả vượt trội tại ĐBSCL. Công nghệ này sử dụng máy gieo hạt khí nén đặt hạt giống ở độ sâu 1- 2 mm dưới bề mặt đất, đồng thời đưa phân bón vào lớp đất 3-4 cm, sát vùng rễ cây, giúp cây hấp thu dinh dưỡng tối ưu hơn. Phương pháp này khắc phục được hạn chế của gieo sạ truyền thống vốn sử dụng lượng giống quá lớn và bón phân rải đều trên bề mặt, dễ gây thất thoát.

Kết quả thử nghiệm tại Đồng Tháp, An Giang và Tây Ninh cho thấy mật độ gieo sạ giảm từ 120-150 kg/ha xuống còn 60-70 kg/ha, tương đương mức giảm 60-65%. Lượng phân đạm sử dụng cũng giảm tới 37% nhờ đưa phân sâu vào vùng rễ, hạn chế bốc hơi và rửa trôi. Điều đáng ghi nhận là dù giảm mạnh đầu vào, năng suất lúa vẫn tăng 5-10% so với đối chứng nhờ cây trồng phát triển khỏe mạnh, hạn chế sâu bệnh nhờ độ thông thoáng giữa các hàng. Lợi nhuận của nông dân vì thế tăng từ 26% lên đến gần 80% tùy mô hình và vùng canh tác. Tại Hợp tác xã Gò Gòn (Tây Ninh), mô hình này đã đạt năng suất kỷ lục 10,9 tấn/ha, một con số ấn tượng trong sản xuất lúa. Các kết quả từ những cánh đồng trình diễn đã chứng minh rằng cơ giới hóa không chỉ giảm công lao động mà còn là chìa khóa để tối ưu hóa chi phí, tăng hiệu quả kinh tế và giảm tác động môi trường, phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững của Đề án 1 triệu ha.

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó giám đốc Sở NN&MT, cho biết: “Song song với cơ giới hóa, phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ (AWD) đang được áp dụng rộng rãi nhờ khả năng tiết kiệm nước và giảm phát thải khí nhà kính. Kỹ thuật này, thay vì giữ ruộng ngập nước liên tục, nông dân điều tiết mực nước theo từng giai đoạn sinh trưởng, chỉ cho ngập khi cây cần. AWD giúp tiết kiệm 30 - 40% lượng nước tưới, đồng thời cắt giảm phát thải methane từ 2-12 tấn CO₂/ha/vụ nhờ hạn chế quá trình phân hủy yếm khí trong đất ngập nước”.

Công nghệ số và viễn thám trong quản lí sản xuất

Công nghệ số đang thay đổi căn bản cách quản lí và vận hành sản xuất lúa. Máy bay không người lái (UAV) được sử dụng rộng rãi tại các tỉnh ĐBSCL để phun thuốc bảo vệ thực vật và bón phân với độ chính xác cao, giảm lượng hóa chất sử dụng, tiết kiệm lao động và hạn chế tiếp xúc trực tiếp với chất độc hại cho người nông dân. Nhật ký điện tử ghi lại toàn bộ quy trình từ xuống giống, bón phân, phun thuốc đến thu hoạch, tạo cơ sở dữ liệu quan trọng cho truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu cao cấp. Hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) được xây dựng dựa trên các nền tảng số như RiceMoRe/FarMoRe giúp theo dõi và báo cáo phát thải theo thời gian thực, là điều kiện tiên quyết để ngành lúa gạo tham gia thị trường tín chỉ carbon quốc tế.

Trong lĩnh vực viễn thám, TS. Lâm Đạo Nguyên, Giám đốc Trung tâm Ứng dụng Công nghệ Vũ trụ TP. Hồ Chí Minh (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - VAST), trình bày: Dữ liệu từ vệ tinh radar Sentinel-1 cho phép quan sát bề mặt Trái Đất bất chấp mây che phủ và thời tiết mưa bão, một lợi thế đặc biệt quan trọng đối với vùng nhiệt đới như ĐBSCL. Viễn thám kết hợp với trí tuệ nhân tạo giúp xác định diện tích gieo trồng, thời điểm xuống giống, các giai đoạn phát triển của lúa, phát hiện sớm vùng bị hạn hán, ngập úng hoặc sâu bệnh, đồng thời ước tính năng suất với độ chính xác ngày càng cao. Việc chuẩn bị đưa vệ tinh LOTUSat-1 vào khai thác sẽ giúp Việt Nam chủ động hơn trong thu nhận dữ liệu quan sát, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về nông nghiệp phục vụ công tác quản lí, dự báo và hỗ trợ ra quyết định kịp thời.

Nhân rộng những mô hình tiêu biểu

Ông Lê Thanh Tùng, Phó chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo, cho biết: “Quản lí rơm rạ theo hướng kinh tế tuần hoàn đang được các mô hình trình diễn áp dụng thành công, khắc phục tình trạng đốt rơm rạ gây ô nhiễm và lãng phí tài nguyên. Các giải pháp bao gồm cày vùi rơm rạ kết hợp chế phẩm sinh học để cải tạo đất, tăng cường chất hữu cơ và nâng cao độ phì nhiêu; tận dụng rơm để trồng nấm, làm thức ăn chăn nuôi hoặc sản xuất phân bón hữu cơ, tạo nguồn thu nhập bổ sung cho nông dân”.

Qua hai năm triển khai tại 8 tỉnh ĐBSCL, kết quả cho thấy chi phí đầu vào giảm 3,3 - 5 triệu đồng/ha, lợi nhuận tăng 3,6 - 9,3 triệu đồng/ha. Hơn 500 nông dân được tập huấn kỹ thuật bài bản, các hợp tác xã được kết nối với doanh nghiệp như Bình Điền, MTK, Lộc Trời và các tổ chức tín dụng để hình thành vùng nguyên liệu tập trung theo tiêu chuẩn quốc tế. Việc sản xuất đồng bộ giúp doanh nghiệp ký kết các hợp đồng xuất khẩu dài hạn với giá trị cao, từng bước chuyển từ tư duy "bán nhiều gạo" sang "bán gạo có giá trị gia tăng". Chiến lược này mở ra cơ hội xây dựng thương hiệu "gạo xanh" gắn với tiêu chuẩn môi trường, đáp ứng xu hướng tiêu dùng của các thị trường khó tính và nâng cao vị thế cạnh tranh cho gạo Việt Nam.

Đề án không chỉ dừng lại ở mục tiêu 1 triệu ha tại ĐBSCL mà đang hướng đến nhân rộng ra Đồng bằng sông Hồng, tạo nền tảng vững chắc cho chiến lược giảm phát thải và thực hiện cam kết Net Zero của Chính phủ vào năm 2050.

Những kinh nghiệm từ sản xuất lúa theo khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và xanh hóa hạt gạo Việt Nam đã được giới khoa học nông nghiệp các nước châu Á đặc biệt quan tâm.

Văn Kim Khanh