Trường học Mỹ gây tranh cãi vì đưa robot hình người vào lớp học

Thay vì nhận được sự hào hứng, dự án trị giá gần 58.000 USD này lại vấp phải làn sóng phản đối mạnh mẽ. Cả giáo viên, phụ huynh lẫn người dân địa phương cho rằng việc đưa robot có ngoại hình giống con người vào trường học không chỉ đặt ra những câu hỏi về quyền riêng tư và an toàn dữ liệu, mà còn có nguy cơ làm xói mòn mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh, yếu tố cốt lõi của giáo dục.

Robot hình người có thể dạy kiến thức, nhưng không thể thay thế sự kết nối giữa con người

Mùa thu năm nay, Trường trung học Salamanca tại bang New York sẽ thử nghiệm robot hình người mang tên Sally cùng trợ giảng AI Optio trong chương trình STEM. Robot do công ty Realbotix phát triển có khả năng trò chuyện tự nhiên, biểu lộ nét mặt và tương tác trực tiếp với học sinh. Theo giới thiệu của nhà sản xuất, Sally sẽ hỗ trợ cá nhân hóa việc học, đồng thời có thể hoạt động trực tuyến 24/7 để học sinh truy cập ngoài giờ lên lớp.

Đây là lần đầu tiên một trường học tại Mỹ triển khai robot hình người trong môi trường giáo dục, nhưng cũng là lần đầu tiên dự án này vấp phải sự phản đối quyết liệt ngay từ khi chưa chính thức vận hành. Điều khiến các giáo viên lo ngại không phải là AI, mà là việc robot được thiết kế giống con người và được đưa vào vai trò vốn gắn với giáo viên.

Hiệp hội Giáo viên Salamanca cho rằng giáo dục không đơn thuần là truyền đạt kiến thức. Một giáo viên còn phải quan sát cảm xúc của học sinh, giải quyết xung đột, truyền cảm hứng, khuyến khích sự tự tin và giúp các em phát triển kỹ năng xã hội. Những điều đó không thể được thay thế bằng một cỗ máy, dù nó có thể trả lời câu hỏi nhanh đến đâu.

Lãnh đạo nghiệp đoàn giáo viên bang New York thậm chí gọi chương trình này là "đáng sợ" và "hoàn toàn không phù hợp". Theo họ, vấn đề lớn nhất của giáo dục hiện nay không phải thiếu màn hình hay thiếu thuật toán AI, mà là thiếu những người lớn thực sự có thể lắng nghe, đồng hành và xây dựng mối quan hệ với học sinh.

Nỗi lo ấy càng trở nên đáng chú ý khi chính bang New York đang có xu hướng hạn chế việc học sinh tiếp xúc quá nhiều với công nghệ trong trường học. Trong bối cảnh nhiều nghiên cứu cảnh báo trẻ em dành quá nhiều thời gian trước màn hình, việc đưa thêm một robot hình người vào lớp bị xem là đi ngược lại định hướng giáo dục lấy con người làm trung tâm.

Ngoài yếu tố sư phạm, các giáo viên cũng đặt câu hỏi về quyền riêng tư. Robot có khả năng ghi nhận hội thoại, nhận diện khuôn mặt và thu thập dữ liệu để phục vụ AI. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có thông tin rõ ràng dữ liệu của học sinh sẽ được lưu trữ ở đâu, sử dụng ra sao và ai chịu trách nhiệm nếu xảy ra rò rỉ. Đó là lí do nghiệp đoàn giáo viên đề nghị tạm dừng chương trình để đánh giá đầy đủ các rủi ro trước khi đưa robot vào tiếp xúc với học sinh.

Không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là bài học về văn hóa và đạo đức

Nếu những tranh luận về AI chỉ dừng ở góc độ giáo dục thì dự án tại Salamanca có lẽ sẽ không gây chú ý đến vậy. Điều khiến nhiều người phản ứng mạnh là trường được chọn để thử nghiệm có gần 40% học sinh là người Mỹ bản địa thuộc cộng đồng Seneca.

Đối với nhiều gia đình bản địa, quyết định này gợi lại kí ức đau buồn về hệ thống trường nội trú dành cho người Mỹ bản địa trong quá khứ, nơi trẻ em bị buộc phải từ bỏ ngôn ngữ, văn hóa và bản sắc dân tộc để hòa nhập theo mô hình giáo dục của người da trắng.

Nhiều học sinh tại Salamanca hiện nay vẫn là con cháu của những người từng trải qua giai đoạn lịch sử đó. Vì vậy, việc cộng đồng của họ một lần nữa trở thành nơi thử nghiệm một mô hình giáo dục mới khiến không ít người cảm thấy lịch sử đang lặp lại.

Một số cư dân địa phương đặt câu hỏi: Tại sao trong hàng nghìn trường học ở Mỹ, chương trình thí điểm đầu tiên lại diễn ra tại một ngôi trường có đông học sinh bản địa? Theo họ, quyết định này cho thấy sự thiếu nhạy cảm về văn hóa và chưa tham vấn đầy đủ cộng đồng trước khi triển khai.

Trong khi đó, Realbotix khẳng định robot chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thay thế giáo viên. Công ty cho biết mục tiêu của chương trình là giúp học sinh tiếp cận AI và robot trong môi trường được giám sát, đồng thời tạo điều kiện để giáo viên đánh giá hiệu quả của công nghệ mới. Tuy nhiên, lời giải thích này chưa đủ xoa dịu những nghi ngờ.

Một chi tiết khác cũng gây tranh cãi là Realbotix từng mua lại Simulacra, công ty nổi tiếng với các loại búp bê tình dục siêu thực. Dù doanh nghiệp khẳng định hai mảng kinh doanh hoàn toàn tách biệt, nhiều giáo viên vẫn cho rằng nguồn gốc đó khiến họ càng phải thận trọng hơn khi sản phẩm của công ty được đưa vào trường học.

Ngay cả Sở Giáo dục bang New York cũng đã lên tiếng bày tỏ quan ngại về quyền riêng tư của học sinh, các biện pháp bảo vệ dữ liệu và nguy cơ robot thực hiện những nhiệm vụ vốn phải thuộc về các giáo viên được đào tạo chuyên nghiệp.

Công nghệ AI chắc chắn sẽ ngày càng hiện diện nhiều hơn trong giáo dục. Robot có thể hỗ trợ tra cứu kiến thức, hướng dẫn thực hành hay cá nhân hóa việc học. Nhưng câu chuyện ở Salamanca cho thấy ranh giới giữa hỗ trợ và thay thế con người cần được xác định rất rõ. Khi công nghệ bắt đầu mô phỏng các mối quan hệ giữa thầy và trò, vấn đề không còn nằm ở năng lực của AI mà là giá trị cốt lõi mà giáo dục muốn gìn giữ: Sự đồng cảm, niềm tin và kết nối giữa con người với con người.

Bùi Tú