Chưng cất AI khiến giới công nghệ ám ảnh, từ Thung lũng Silicon đến Washington

Khi nói về quá trình phát triển các mô hình AI của Google, Jeff Dean cho biết ông và các đồng nghiệp đã phát triển kỹ thuật chưng cất vì công ty muốn cải thiện hiệu suất của hệ thống mà không phải phụ thuộc vào một mô hình nhận diện hình ảnh lớn duy nhất.

"Với kỹ thuật chưng cất - phương pháp then chốt giúp các mô hình nhỏ trở nên mạnh hơn, bạn cần phải có mô hình AI tiên tiến, sau đó mới có thể chưng cất kiến thức từ nó sang mô hình nhỏ hơn", Jeff Dean nói vào tháng 2.

Chưng cất mô hình AI trở thành chủ đề nóng

Chỉ năm tháng sau, chưng cất bất ngờ trở thành chủ đề nóng từ Thung lũng Silicon đến Washington, khi các chuyên gia công nghệ cùng nhà làm luật tranh luận liệu kỹ thuật này có đang trở thành mối đe dọa với an ninh quốc gia và giúp Trung Quốc nhanh chóng bắt kịp Mỹ trong cuộc đua AI có ý nghĩa chiến lược.

Mối lo ngại bùng lên vào cuối tuần trước sau khi startup Moonshot AI (Trung Quốc) công bố mô hình Kimi K3 với 2.800 tỉ tham số.

Moonshot AI gọi Kimi K3 là mô hình AI trọng số mở lớn nhất thế giới, có hiệu năng tiệm cận Claude Fable 5 của Anthropic và GPT-5.6 Sol của OpenAI. Điều này làm dấy lên lo ngại tại Thung lũng Silicon rằng khoảng cách giữa AI Trung Quốc và Mỹ đã được rút ngắn xuống chỉ còn vài tuần thay vì vài tháng.

Không giống các công ty AI hàng đầu Mỹ thường bán quyền truy cập vào mô hình độc quyền, Moonshot và nhiều phòng thí nghiệm AI Trung Quốc khác lại phát hành các mô hình trọng số mở. Người dùng có thể tải xuống trọng số mô hình AI, chỉnh sửa và triển khai ở bất kì đâu.

Một số quan chức Mỹ cho rằng việc Moonshot AI bắt kịp nhanh như vậy là nhờ chưng cất mô hình AI của Mỹ và xem đây là hành vi đánh cắp tài sản trí tuệ.

"Có thông tin cho thấy Moonshot AI đã chưng cất Claude Fable 5 của Anthropic để phát triển Kimi K3", ông Michael Kratsios, Giám đốc Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ Nhà Trắng, viết trên mạng xã hội X hôm 22/7.

"Moonshot AI đã xây dựng một nền tảng nội bộ rất tinh vi để thực hiện hoạt động chưng cất quy mô lớn với các mô hình AI của Mỹ, đồng thời có thể nhanh chóng chuyển đổi giữa nhiều phương thức truy cập nhằm tránh bị phát hiện”, Michael Kratsios cho biết thêm.

Xét về bản chất, chưng cất là kỹ thuật sử dụng các câu trả lời của chatbot hoặc kết quả đầu ra từ một mô hình AI tiên tiến để huấn luyện một mô hình khác.

Đây là chủ đề gây tranh cãi, vì tùy cách sử dụng, chưng cất có thể giúp một công ty phát triển mô hình AI cạnh tranh mà chỉ cần tận dụng đầu ra từ các mô hình do doanh nghiệp khác bỏ ra hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỉ USD để xây dựng.

Pukar Hamal, nhà sáng lập công ty an ninh AI SecurityPal, ví von: "Điều này giống như có một sinh viên đã đi học đầy đủ, đọc giáo trình và bỏ rất nhiều công sức làm bài tập. Sau đó, một sinh viên khác nói: Tôi chẳng làm gì cả, chỉ chép bài của bạn có được không?".

Các hãng công nghệ lớn Mỹ bất ngờ đứng cùng chiến tuyến

Dù nguyên nhân là bài đăng của Michael Kratsios hay một yếu tố khác, những tên tuổi quyền lực nhất ngành công nghệ hôm 24/7 đã có động thái hiếm thấy khi cùng nhau công khai lập trường về mô hình AI trọng số mở.

Nvidia, Microsoft, Meta, Palantir cùng hơn 20 doanh nghiệp khác đã kí tên vào một bức thư gửi các nhà hoạch định chính sách, kêu gọi không áp đặt những hạn chế quá sớm với các mô hình AI trọng số mở, bởi điều đó sẽ "kìm hãm cạnh tranh hoặc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo ra nước ngoài".

Trong bức thư, các công ty viết: "Chưng cất là kỹ thuật được sử dụng rộng rãi nhằm nâng cao chất lượng, phát triển và kiểm chứng các mô hình AI".

Bài toán khó với các nhà hoạch định chính sách Mỹ

Sự nổi lên của chưng cất đang đặt các nhà hoạch định chính sách Mỹ trước một bài toán khó.

Trong nhiều năm, Mỹ luôn lo ngại công nghệ Trung Quốc vì hai vấn đề lớn là đánh cắp tài sản trí tuệ và rủi ro an ninh quốc gia.

Colin Shea-Blymyer, nghiên cứu viên tại Trung tâm An ninh và Công nghệ Mới nổi thuộc Đại học Georgetown, nói chính phủ Mỹ vẫn đang tìm cách xác định lập trường của mình.

Theo ông, chính phủ Mỹ có thể lập luận rằng Trung Quốc và Nga "đã sử dụng đầu ra từ những mô hình AI do các công ty Mỹ đầu tư rất nhiều công sức phát triển để nâng cao năng lực của chính họ, qua đó giành được một lợi thế không công bằng".

Không chỉ công ty Trung Quốc mới chưng cất

Giám đốc điều hành Aaron Levie của Box, một trong những người kí tên vào bức thư hôm 24/7, cho rằng để duy trì khả năng cạnh tranh, các công ty Mỹ cần được tiếp cận công nghệ tốt nhất, bất kể nó được phát triển ở đâu.

Ông nói: "Xu hướng chung sẽ là càng có nhiều đổi mới, dù đến từ Mỹ, Trung Quốc hay bất kì quốc gia nào khác, AI sẽ càng tiến bộ. Không những thế, theo thời gian, công nghệ sẽ ngày càng rẻ hơn và hiệu quả hơn".

Dù phần lớn cuộc tranh luận hiện nay xoay quanh các mô hình AI trọng số mở của Trung Quốc như Kimi K3, trên thực tế rất nhiều công ty đã sử dụng kỹ thuật chưng cất để phát triển mô hình của riêng mình, theo Shashi Bellamkonda - Giám đốc nghiên cứu tại hãng Info-Tech Research Group.

Ví dụ, Nvidia đã áp dụng kỹ thuật chưng cất trong quá trình huấn luyện dòng mô hình Llama Nemotron, điều được mô tả chi tiết trong một bài nghiên cứu đi kèm.

Shashi Bellamkonda nhận định: "Đây là một kỹ thuật hoàn toàn hợp pháp và rất có giá trị để huấn luyện một mô hình AI nhỏ, chi phí thấp dựa trên đầu ra của một mô hình lớn hơn. Nó được sử dụng thường xuyên trong ngành".

Tuy nhiên, Anthropic lại có quan điểm khác vì trực tiếp nhìn thấy cách các mô hình AI của mình bị chưng cất và đang sở hữu hoạt động kinh doanh có giá trị rất lớn cần được bảo vệ.

Tháng 2 vừa qua, Anthropic cho biết năng lực của mô hình Claude đã bị các công ty Trung Quốc gồm DeepSeek, Moonshot AI và MiniMax chưng cất ở "quy mô công nghiệp".

Theo Anthropic, các công ty Trung Quốc này đã sử dụng khoảng 24.000 tài khoản giả, tạo ra 16 triệu lượt tương tác với Claude nhằm thu thập dữ liệu phục vụ quá trình chưng cất.

Hiện được định giá gần 1.000 tỉ USD và đang hướng tới kế hoạch IPO (chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng) trong tương lai gần, Anthropic nói rằng việc ngăn chặn hoạt động chưng cất trái phép là vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia.

Trong bài đăng hồi tháng 2, công ty AI có trụ sở ở thành phố San Francisco (Mỹ) cho biết: "Anthropic cùng nhiều công ty Mỹ khác đang xây dựng các hệ thống nhằm ngăn chặn các tổ chức nhà nước và phi nhà nước lợi dụng AI để phát triển vũ khí sinh học hoặc tiến hành các cuộc tấn công mạng độc hại".

Theo Anthropic, việc ngăn chặn tình trạng này đòi hỏi "hành động nhanh chóng và có sự phối hợp giữa các doanh nghiệp, nhà hoạch định chính sách và cộng đồng AI toàn cầu".

OpenAI và Anthropic cấm chưng cất mô hình AI

OpenAI và Anthropic đều đã đưa điều khoản cấm sử dụng mô hình AI của họ cho mục đích chưng cất vào điều kiện sử dụng dịch vụ.

Shashi Bellamkonda cho rằng điều đó đồng nghĩa hai công ty này xem việc sử dụng trái phép các mô hình AI tiên tiến của mình là một dạng xâm phạm tài sản trí tuệ tiềm tàng.

Song trong bối cảnh chi phí phát triển AI ngày càng tăng, các doanh nghiệp sẽ tìm mọi cách để nâng cao hiệu quả và cắt giảm chi phí.

Pukar Hamal nói không có vấn đề gì nếu sử dụng các mô hình AI trọng số mở của Trung Quốc như Kimi K3 tại SecurityPal vì điều đó có thể giúp tiết kiệm đáng kể chi phí. SecurityPal là công ty chuyên tự động hóa các quy trình đánh giá an ninh bằng AI.

"Chúng tôi sẽ kiểm tra kỹ để bảo đảm trong mã nguồn không có cửa hậu độc hại. Nếu sau khi đánh giá thấy mọi thứ đều ổn và có thể tự vận hành trên hạ tầng của mình thì tại sao lại không sử dụng Kimi K3?”, ông cho hay.

Bài toán bản quyền khiến OpenAI và Anthropic rơi vào thế khó

Một trở ngại lớn với Anthropic và OpenAI khi lập luận rằng chưng cất là hành vi đánh cắp tài sản trí tuệ: Chính hai công ty này sử dụng dữ liệu từ nhiều nguồn khác để huấn luyện mô hình AI của mình và đều đang đối mặt với các vụ kiện bản quyền.

Max Pritt, luật sư của hãng Boies Schiller Flexner - đại diện cho nhiều tác giả sách trong các vụ kiện bản quyền chống lại các công ty AI, cho rằng chính phủ Mỹ cũng rơi vào tình thế tương tự.

Ông nói: "Ít nhất là trên phương diện công khai, chính quyền Mỹ đang dồn trọng tâm vào việc bảo vệ tài sản trí tuệ của các hãng công nghệ, nhưng lại hầu như không lên tiếng về việc tài sản trí tuệ của các nhà sáng tạo và cá nhân bị sử dụng trái phép".

Sơn Vân