Vụ ‘bơm sữa đậu nành, dọa mủ’ ở Nghệ An: Điển hình của chiêu kinh doanh nỗi sợ

Theo thông tin từ Công an tỉnh Nghệ An, khoảng tháng 9/2024, Tạ Thị Cẩm Vân (sinh năm 1987, trú tại Hà Nội) đứng ra thành lập Phòng khám Đa khoa Y học Nghệ An (pháp nhân Công ty TNHH Y học Nghệ An, số 72 Lê Lợi, phường Thành Vinh, Nghệ An), được Sở Y tế cấp phép với 104 kỹ thuật được phép thực hiện. Ngày 23/7/2026, Công an tỉnh Nghệ An khởi tố vụ án và 10 bị can về tội "Lừa dối khách hàng". Cùng ngày, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) đã có công văn khẩn đề nghị Sở Y tế Nghệ An rà soát, báo cáo trước 27/7/2026. Số bị hại được xác định lên tới hàng trăm bệnh nhân, số tiền chiếm đoạt ước tính hàng chục tỉ đồng.

Cơ quan điều tra xác định nhóm đối tượng vận hành một quy trình "vẽ bệnh": Dựng hiện tượng bệnh lý giả bằng vật liệu vô hại (bơm sữa đậu nành vào niệu đạo rồi hút ngược lại để tạo dịch giống mủ, kết luận "viêm nhiễm nặng"; Bôi thuốc mỡ Acyclovir lên cổ tử cung rồi soi bằng máy để tạo hình ảnh giống mưng mủ, kết luận "bệnh phụ khoa nghiêm trọng"); Gây đau đớn thật bằng dụng cụ kim loại tác động vào tử cung, khiến bệnh nhân tin cơn đau là bằng chứng khách quan cho bệnh nguy hiểm.

Họ thao túng tâm lý ngay trong lúc bệnh nhân hoảng loạn - đưa ra chẩn đoán phóng đại (nguy cơ vô sinh, ung thư) và ép chọn gói điều trị giá cao gấp hàng chục, hàng trăm lần chi phí thực, ngay trên bàn thủ thuật, khi bệnh nhân ít khả năng ra quyết định tỉnh táo nhất. Cái tinh vi của thủ đoạn này không nằm ở việc lừa dối, mà ở việc dùng chính cơ thể bệnh nhân làm bằng chứng giả cho sự lừa dối đó.

Ba lần bị xử phạt hành chính trước khi bị khởi tố hình sự

Theo báo cáo nhanh của Sở Y tế Nghệ An gửi Bộ Y tế và UBND tỉnh ngày 24/7/2026, đây không phải lần đầu phòng khám này bị phát hiện sai phạm, mà là một chuỗi vi phạm - xử phạt - tái phạm kéo dài từ ngay sau khai trương:

- Tháng 11/2024 (2 tháng sau khai trương): Thanh tra Sở Y tế phát hiện 2 vi phạm -vượt phạm vi chuyên môn ghi trong giấy phép và không báo cáo thay đổi người hành nghề. Phạt 86 triệu đồng, tước giấy phép hoạt động 2 tháng; người chịu trách nhiệm chuyên môn (ông Phan Hữu Khoa) bị tước chứng chỉ hành nghề 1 tháng.

- Sau khi hết đình chỉ, phòng khám hoạt động trở lại bình thường.

- Tháng 5/2025: Sau nhiều đơn thư của người dân, đoàn kiểm tra phát hiện thêm 2 vi phạm về báo cáo nhân sự và trang phục/nhận diện nghề nghiệp. Mức phạt lần này chỉ 8,7 triệu đồng.

- Năm 2026: Sở Y tế nhận định diễn biến "phức tạp", chủ động chuyển hồ sơ, phối hợp Công an tỉnh điều tra, dẫn đến khởi tố ngày 23/7/2026.

Dường như biện pháp xử phạt hành chính không đủ sức răn đe. Mức phạt vài chục triệu đồng không thấm vào đâu so với lợi nhuận hàng chục tỉ đồng thu từ hàng trăm bệnh nhân trong cùng giai đoạn. Đáng chú ý hơn, cả hai lần kiểm tra đều chỉ phát hiện được vi phạm thủ tục, không chạm tới hành vi cốt lõi là dựng bệnh giả, cho thấy ngay cả khi thanh tra vào cuộc đúng lúc, đoàn kiểm tra hành chính thông thường vẫn thiếu công cụ chuyên môn để nhìn xuyên qua một hồ sơ bệnh án hay một ca nội soi và nhận ra đó là dàn dựng.

Mô hình kinh doanh, không phải sai phạm cá biệt

Tháng 9/2025, Công an TP Đà Nẵng khởi tố 11 bị can tại Phòng khám Đa khoa Quốc tế Đà Nẵng vì tuyển người không có chứng chỉ hành nghề - có người chưa học hết lớp 12 - mặc áo blouse, đóng vai bác sĩ để "vẽ bệnh" và thực hiện thủ thuật nam khoa, phụ khoa, phá thai; giấy phép đứng tên bác sĩ thật nhưng bác sĩ thật hiếm khi có mặt, mỗi khi có đoàn kiểm tra nhóm "bác sĩ giả" rút theo lối thoát bố trí sẵn. Số tiền chiếm đoạt xác định ban đầu gần 376 triệu đồng, sau đó tăng lên hơn 2,2 tỉ đồng khi mở rộng điều tra.

Tháng 3/2026, Công an Hà Nội khởi tố 4 bị can tại Phòng khám Chuyên khoa Phụ sản Helia vì quảng cáo giá rẻ để nhử khách, rồi dùng nhân viên giả danh bác sĩ đưa ra kết quả sai lệch, phóng đại bệnh để bán gói dịch vụ giá "cắt cổ", thu lợi hàng chục tỉ đồng. Còn Phòng khám Đa khoa Tháng Tám (TP.HCM), dù đã nằm trong "danh sách đen" của Sở Y tế vì nhiều lần vi phạm, vẫn tiếp tục tư vấn phá thai giá thấp để thu hút rồi liên tục báo "phát sinh thêm bệnh", cố tình gây đau trong lúc thủ thuật để ép bệnh nhân chấp nhận gói đặc biệt 26 triệu đồng, buộc Sở Y tế TP.HCM phải kiến nghị tước giấy phép vĩnh viễn và chuyển hồ sơ sang công an.

Bốn vụ việc trên chia sẻ chung một quy trình bốn bước: Quảng cáo giá thấp để nhử khách; tạo hoặc phóng đại bằng chứng bệnh lý (vật liệu giả, ngôn từ, hoặc chính cơn đau của thủ thuật); Khai thác đúng lúc bệnh nhân yếu thế tâm lý nhất để chốt giao dịch; Và vận hành với quy mô công ty có pháp nhân, ngân sách marketing, kịch bản đào tạo nhân viên. Đây hoàn toàn không phải sai phạm của một cá nhân hành nghề riêng lẻ.

Thanh tra thông thường không xử lý được

Cái khó cốt lõi của "kinh doanh nỗi sợ" trong y tế là không cân xứng thông tin chuyên môn gần như tuyệt đối giữa người bán và người mua, cộng với việc bằng chứng gian lận nằm bên trong chính cơ thể nạn nhân. Một hình ảnh nội soi, một kết quả xét nghiệm dịch niệu đạo, hay quyết định "cần thủ thuật gấp" là phán đoán đòi hỏi nhiều năm đào tạo y khoa để đọc hiểu là ngoài khả năng của cả bệnh nhân lẫn phần lớn cán bộ thanh tra không chuyên khoa sâu. Cơ quan quản lý cũng chỉ hậu kiểm: Hành vi "vẽ bệnh" diễn ra trong phòng kín, giữa nhân viên và một bệnh nhân duy nhất, bằng chứng vật chất biến mất ngay sau khi thủ thuật kết thúc. Và như trường hợp Nghệ An cho thấy, ngay cả khi xử phạt đúng lúc, mức phạt hành chính vẫn quá nhỏ so với lợi nhuận để tạo ra sự răn đe thực chất.

Hiện tượng này không phải đặc thù của thị trường y tế tư nhân non trẻ ở Việt Nam. Tại Mỹ, chuỗi nha khoa Kool Smiles (phục vụ trẻ em thuộc diện Medicaid) năm 2018 phải nộp phạt gần 24 triệu USD vì gian lận bảo hiểm và thực hiện thủ thuật nha khoa không cần thiết trên trẻ em, để lại răng bọc sứ lắp ẩu, không vừa khít. Chuỗi DentalWorks đối mặt cáo buộc ép nhân viên chẩn đoán sai lệch để tính phí đắt hơn. Gần đây, điều tra của báo chí Mỹ tiếp tục cho thấy một số phòng khám nha khoa vẫn bị tố phóng đại tình trạng nướu để bán gói vệ sinh sâu không cần thiết.

Khác biệt quan trọng là ở tầng chế tài của Mỹ: Bên cạnh xử lý hình sự và dân sự, cơ sở và cá nhân vi phạm còn đối diện hội đồng y khoa/nha khoa bang, cơ quan có thể tước giấy phép hành nghề vĩnh viễn dựa trên tiêu chuẩn chuyên môn mà toà án hình sự thông thường không đủ năng lực đánh giá.

Cơ chế các nước phát triển dùng để chế tài: Tự quản nghề nghiệp

Chỉ người có cùng trình độ chuyên môn mới đọc hiểu được hồ sơ bệnh án và phân biệt được đâu là sai sót chuyên môn, đâu là cố ý trục lợi. Ở Anh, Hội đồng Y khoa Tổng quát (GMC) vận hành bộ tiêu chuẩn Good Medical Practice có hiệu lực pháp lý theo Đạo luật Y khoa 1983. Vi phạm có thể dẫn tới điều tra "năng lực hành nghề" do Medical Practitioners Tribunal Service xét xử, với hội đồng có sự tham gia của chính các bác sĩ hành nghề - không chỉ thẩm phán dân sự - để đánh giá một quyết định lâm sàng có nằm trong giới hạn hợp lý hay là biểu hiện trục lợi. Mức chế tài cao nhất là xoá tên khỏi danh sách hành nghề, áp dụng độc lập với truy tố hình sự.

Ở Mỹ, Đạo luật Cải thiện Chất lượng Chăm sóc Y tế 1986 (HCQIA) cấp quyền miễn trừ trách nhiệm pháp lý có điều kiện cho bác sĩ tham gia hội đồng thẩm định đồng nghiệp (peer review), miễn quá trình đánh giá diễn ra thiện chí và bác sĩ bị xem xét được biết, được trình bày - nhằm gỡ nút thắt tâm lý ngần ngại tố giác đồng nghiệp. Đạo luật cũng lập Ngân hàng Dữ liệu Quốc gia về Người hành nghề để một bác sĩ từng bị kỷ luật ở bang này không thể lặng lẽ chuyển sang bang khác mà không bị phát hiện lịch sử vi phạm. Ở Đức, các Ärztekammer (Nghiệp đoàn bác sĩ) cấp bang có quyền tự ban hành và thực thi Berufsordnung - quy chế hành nghề riêng của ngành. Vi phạm được xử qua tòa nghề nghiệp có sự tham gia của các bác sĩ hành nghề danh dự làm thẩm phán, và mức chế tài cao nhất: Tuyên bố "không xứng đáng hành nghề", thường dẫn thẳng tới thu hồi giấy phép hành nghề.

Pháp luật hình sự và hành chính xử lý được hậu quả, nhưng không đủ năng lực chuyên môn để phán đoán giữa điều trị tích cực và trục lợi, mà chỉ người cùng ngành mới nhận ra. Tự quản nghề nghiệp do vậy sẽ là lớp giám sát liên tục, có tính phòng ngừa, thay vì chỉ can thiệp sau khi thiệt hại xảy ra. Để hạn chế việc lạm dụng để trù dập bác sĩ cạnh tranh kinh tế hoặc dám phản biện bệnh viện, tự quản nghề nghiệp phải đi kèm giám sát ngược từ nhà nước và một hệ thống dữ liệu công khai, minh bạch.

Câu hỏi đặt ra cho các nhà làm chính sách y tế Việt Nam: Khi mà thanh tra và xử phạt đã cho thấy hiệu quả giới hạn qua các vụ tái phạm, có nên trao cho các hội nghề nghiệp y khoa một phần thẩm quyền tự quản thực chất, có chế tài ràng buộc đi kèm cơ chế giám sát ngược từ nhà nước, như mô hình ở các nước phát triển hay không?

Mai Phan Lợi