Trung Quốc và Mỹ căng thẳng sau khi Moonshot AI ra mắt Kimi K3

Sau khi Moonshot AI ra mắt Kimi K3, chính quyền Tổng thống Donald Trump lập tức tỏ ý cân nhắc điều tra và trừng phạt nhiều công ty AI Trung Quốc. Phía Mỹ cáo buộc phía Trung Quốc sử dụng kĩ thuật "chưng cất" (distillation) để khai thác các mô hình tiên tiến của Mỹ, từ đó vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Bắc Kinh lập tức bác bỏ những cáo buộc này, cho rằng Washington đang chính trị hóa công nghệ, áp dụng "tiêu chuẩn kép" và theo đuổi cái mà họ gọi là "bá quyền AI", trong bối cảnh các mô hình nguồn mở của Trung Quốc ngày càng giành được chỗ đứng trên thị trường quốc tế.

Mỹ dọa trừng phạt các công ty AI Trung Quốc sau khi Kimi K3 ra mắt

Làn sóng tranh cãi mới bùng phát sau khi startup Moonshot AI ra mắt mô hình Kimi K3 với quy mô lên tới 2.800 tỉ tham số. Theo nhiều bảng đánh giá độc lập, Kimi K3 chỉ đứng sau Claude Fable 5 của Anthropic và ChatGPT-5.6 của OpenAI, trong khi chi phí triển khai thấp hơn đáng kể.

Sự xuất hiện của Kimi K3 nhanh chóng thu hút sự chú ý của Washington. Michael Kratsios, Giám đốc Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ Nhà Trắng, tuyên bố trên mạng xã hội X vào tuần trước rằng ông có thông tin cho thấy Moonshot AI đã sử dụng phương pháp distillation đối với mô hình Fable của Anthropic để phát triển Kimi K3.

Distillation là kĩ thuật đào tạo một mô hình AI nhỏ hơn bằng cách học từ đầu ra của mô hình lớn hơn. Trong giới nghiên cứu AI, đây là phương pháp phổ biến nhằm giảm chi phí tính toán, tăng tốc độ suy luận nhưng vẫn duy trì phần lớn năng lực của mô hình gốc. Tuy nhiên, khi quá trình này sử dụng trái phép các mô hình thương mại hoặc vi phạm điều khoản sử dụng, vấn đề sở hữu trí tuệ sẽ trở nên gây tranh cãi.

Kratsios còn cáo buộc Moonshot xây dựng một nền tảng nội bộ cho phép chuyển đổi linh hoạt giữa nhiều phương thức truy cập khác nhau nhằm tránh bị phát hiện trong quá trình khai thác các mô hình AI của Mỹ. Ông cũng cho rằng công ty này đã sở hữu nhiều máy chủ sử dụng GPU Nvidia GB300 và tiếp cận thêm nhiều hệ thống tương tự tại Thái Lan để phục vụ việc huấn luyện AI.

Ngay sau đó, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent phát tín hiệu Washington có thể áp dụng các biện pháp mạnh hơn, bao gồm đưa doanh nghiệp Trung Quốc vào Danh sách Thực thể (Entity List) hoặc áp đặt các lệnh trừng phạt mới.

Theo ông Bessent, việc các công ty Trung Quốc tiến hành các hoạt động distillation ở quy mô công nghiệp, nếu vượt quá giới hạn và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của Mỹ, sẽ không được coi là hoạt động nguồn mở thông thường.

Song song với đó, Cục Công nghiệp và An ninh (BIS) thuộc Bộ Thương mại Mỹ cũng xác nhận đã mở cuộc điều tra nhằm xác định liệu các doanh nghiệp AI Trung Quốc có tiếp cận trái phép các chip AI tiên tiến của Mỹ hay không. Nếu kết quả điều tra bất lợi, nhiều công ty AI Trung Quốc có nguy cơ bị cắt quyền tiếp cận GPU cao cấp của Nvidia - nguồn tài nguyên được xem là "nhiên liệu" cho các mô hình AI thế hệ mới.

Không chỉ Moonshot, trước đó OpenAI và Anthropic cũng từng cáo buộc DeepSeek, Alibaba hay MiniMax sử dụng các kĩ thuật tương tự trong quá trình phát triển mô hình AI.

Trung Quốc phản bác mạnh mẽ, cáo buộc Mỹ theo đuổi "bá quyền AI"

Trước các tuyên bố từ Washington, Bộ Thương mại Trung Quốc ngày 27/7 đã lên tiếng bác bỏ toàn bộ cáo buộc. Theo người phát ngôn Bộ Thương mại, Bắc Kinh luôn phản đối việc Mỹ chính trị hóa các vấn đề khoa học, công nghệ và thương mại, đồng thời sử dụng các cáo buộc thiếu cơ sở để bôi nhọ và trừng phạt doanh nghiệp Trung Quốc.

Trung Quốc cho rằng các cáo buộc của Mỹ bỏ qua thực tế nhiều mô hình AI của Trung Quốc được công bố gần như đồng thời với các mô hình tiên tiến nhất của Mỹ, trong khi một số công nghệ hiện đã đạt vị trí dẫn đầu ở nhiều lĩnh vực.

Bắc Kinh nhấn mạnh rằng việc quy kết mọi thành tựu AI của Trung Quốc đều dựa trên "đánh cắp công nghệ" hoặc "distillation" không có cơ sở thực tế cũng như cơ sở pháp lí.

Đáng chú ý, Trung Quốc còn phản bác bằng lập luận ngược lại. Theo Bộ Thương mại nước này, nhiều công ty AI Mỹ cũng sử dụng các mô hình nguồn mở của Trung Quốc trong quá trình nghiên cứu và huấn luyện.

Người phát ngôn dẫn chứng rằng gần 200 startup Mỹ đã kêu gọi chính phủ không cắt quyền truy cập vào các mô hình nguồn mở của Trung Quốc vì điều đó sẽ khiến doanh nghiệp Mỹ suy giảm năng lực cạnh tranh.

Một số tập đoàn công nghệ đa quốc gia của Mỹ cũng cho rằng distillation là kĩ thuật được sử dụng phổ biến trong toàn ngành AI và các doanh nghiệp Mỹ nên được phép tiếp tục khai thác các mô hình nguồn mở do Trung Quốc phát triển.

Theo quan điểm của Bắc Kinh, đổi mới sáng tạo không phải là tài sản độc quyền của bất kì quốc gia nào. Các doanh nghiệp AI Trung Quốc đã đầu tư lâu dài cho nghiên cứu cơ bản, phát triển mô hình nền tảng, xây dựng trung tâm dữ liệu và mở rộng hợp tác quốc tế.

Trung Quốc kêu gọi Washington từ bỏ tư duy bá quyền công nghệ, lắng nghe tiếng nói của cộng đồng doanh nghiệp hai nước, đồng thời tăng cường đối thoại về quản trị AI thay vì mở rộng các biện pháp trừng phạt.

Bộ Thương mại Trung Quốc cũng tuyên bố sẽ áp dụng mọi biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp nước này nếu Mỹ thực hiện các hành động gây tổn hại thực chất.

AI nguồn mở trở thành mặt trận cạnh tranh mới giữa hai siêu cường

Đằng sau những tranh cãi về distillation là cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt giữa hai hệ sinh thái AI lớn nhất thế giới. Trong vài tháng gần đây, các mô hình AI nguồn mở của Trung Quốc liên tục gia tăng ảnh hưởng trên thị trường quốc tế.

Theo nền tảng OpenRouter (nơi các nhà phát triển lựa chọn và phân phối lưu lượng API giữa hàng trăm mô hình AI) kể từ tháng 2, các mô hình có nguồn gốc Trung Quốc luôn chiếm ít nhất 30% tổng lưu lượng token của khách hàng doanh nghiệp mỗi tuần.

Đáng chú ý hơn, trong tuần gần nhất, năm mô hình được sử dụng nhiều nhất trên OpenRouter đều đến từ Trung Quốc, bao gồm Xiaomi, Tencent, DeepSeek, Zhipu AI (Z.ai) và MiniMax.

Nhiều doanh nghiệp Mỹ như Uber hay Airbnb cũng thừa nhận đang sử dụng các mô hình nguồn mở của Trung Quốc nhờ chi phí thấp nhưng hiệu năng cạnh tranh. Sự trỗi dậy nhanh chóng này khiến Washington ngày càng lo ngại rằng Trung Quốc đang dần giành lợi thế trong cuộc đua phổ cập AI toàn cầu thông qua chiến lược nguồn mở.

Tại Hội nghị AI Thế giới (WAIC) 2026 ở Thượng Hải, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tiếp tục khẳng định nước này muốn trở thành nhà cung cấp "hàng hóa công AI" cho thế giới, thúc đẩy các mô hình nguồn mở và phổ biến AI tới các quốc gia đang phát triển.

Ngược lại, Nhà Trắng được cho là đang cân nhắc cấm các mô hình AI tiên tiến của Trung Quốc hoạt động tại Mỹ. Theo Axios, những lo ngại bao gồm nguy cơ tồn tại "cửa hậu" (backdoor), lỗ hổng bảo mật cũng như các vấn đề liên quan đến quản trị dữ liệu.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia AI cho rằng các rủi ro này có thể được kiểm soát. Kỹ sư AI Eugene Lee tại Hồng Kông nhận định việc cài cắm cửa hậu trong mô hình nguồn mở là điều có thể xảy ra về mặt kĩ thuật thông qua quá trình đầu độc dữ liệu huấn luyện. Dù vậy, các doanh nghiệp lớn thường triển khai các mô hình trên hệ thống máy chủ nội bộ, tách biệt hoàn toàn với internet thay vì sử dụng API của nhà phát triển, qua đó giảm đáng kể nguy cơ rò rỉ dữ liệu hoặc bị kiểm soát từ xa.

Khi AI ngày càng trở thành nền tảng của nền kinh tế số, tranh chấp giữa Mỹ và Trung Quốc không còn dừng ở cuộc cạnh tranh về chip bán dẫn mà đã mở rộng sang mô hình AI, dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và tiêu chuẩn quản trị toàn cầu. Những diễn biến mới cho thấy AI đang trở thành một trong những mặt trận chiến lược quan trọng nhất trong cạnh tranh công nghệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, với tác động không chỉ đối với doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng tới cách AI sẽ được phát triển và sử dụng trên phạm vi toàn cầu.

Bùi Tú