Trung Quốc vừa phá thế độc quyền quang khắc của ASML?

Đột phá sau gần 25 năm âm thầm

Theo các nguồn tin, đơn vị đứng sau dây chuyền sản xuất này đã gom nhân sự phát triển công nghệ DUV từ nhiều công ty Trung Quốc khác nhau. Trong đó, đáng chú ý có startup quốc doanh Shanghai Yuliangsheng Technology, đơn vị được xưởng đúc chip lớn nhất Trung Quốc SMIC chọn để thử nghiệm máy quang khắc nhúng của họ từ tháng 9/2025.

Mục tiêu sản lượng máy quang khắc hiện vẫn khiêm tốn, với 5 máy trong năm 2026 cho ba công ty là SMIC, Hua Hong Semiconductor và CXMT. Con số này dự kiến tăng lên 20 máy vào năm 2027. Phần lớn linh kiện đã được Trung Quốc nội địa hóa, trừ một số bộ phận trọng yếu vẫn phải nhập từ Nhật Bản. Điểm nghẽn này đã kìm hãm sản lượng máy trong năm đầu tiên.

Từ năm 2002, Trung Quốc đã rót vốn cho Shanghai Micro Electronics Equipment (SMEE) trong khuôn khổ "Chương trình 863" với tham vọng tự chủ công nghệ sản xuất chip. Nhưng trong suốt hai thập niên, dòng sản phẩm thương mại SSA600 tiên tiến nhất của SMEE chỉ dừng ở tiến trình 90 nanomet, một khoảng cách vài thế hệ so với các máy ASML trên thị trường.

Phải đến cuối 2023, SMEE mới công bố mẫu máy quang khắc đạt chuẩn 28 nanomet. Đến đầu 2025, SMEE mới giao được dòng SSA800-10W (DUV nhúng 28 nanomet, độ chính xác chồng lớp 1,9 nanomet) cho SMIC thử nghiệm.

Nói cách khác, thông tin "sản xuất hàng loạt" vừa được công bố là kết quả của một cuộc chạy đua kéo dài gần một phần tư thế kỉ, chứ không phải một cú bứt phá bất ngờ.

Điều khiến giới quan sát chú ý hơn cả là bối cảnh chính trị đi kèm. Cả 3 khách hàng đầu tiên của máy quang khắc DUV Trung Quốc nằm trong danh sách 5 thực thể mà Đạo luật Liên kết Đa phương về Kiểm soát Công nghệ Phần cứng (MATCH Act) muốn cấm cửa vĩnh viễn khỏi ASML.

Nếu đạo luật này được Mỹ thông qua, 3 công ty chip đó sẽ mất dịch vụ hậu mãi cho các máy quang khắc nhập khẩu. Đây chính là động lực khiến việc có một nguồn cung nội địa trở thành vấn đề sống còn chứ không còn là lựa chọn.

Vì sao vị thế của ASML khó bị lay chuyển trong một sớm một chiều?

Để hiểu vì sao vài chục cỗ máy DUV nội địa chưa thể lay chuyển được vị thế của ASML, cần nhìn vào thế độc quyền mà tập đoàn Hà Lan này nắm giữ.

Khoảng 90-94% thị phần quang khắc DUV và 100% thị phần các máy quang khắc cực tím sâu (EUV) nằm trong tay ASML.

EUV là công nghệ duy nhất hiện nay có thể khắc các chip tiên tiến nhất dưới 7 nanomet trong một lần phơi sáng. Hai đối thủ trực tiếp của ASML là Nikon và Canon của Nhật Bản vẫn chưa chạm tới được.

Vị thế này được xác lập trong khoảng 30 năm với hàng tỉ USD đổ vào nghiên cứu. Quan trọng hơn, vị thế được củng cố thêm bởi các lệnh cấm vận. Hà Lan ngừng xuất khẩu máy EUV sang Trung Quốc từ năm 2019 dưới sức ép của Mỹ.

Đến tháng 6/2023, diện kiểm soát các dòng DUV nhúng TWINSCAN NXT:2000i, 2050i và 2100i. Đến tháng 9/2024, danh sách bị siết tiếp tục nối dài thêm hai dòng máy đời thấp hơn là NXT:1970i và 1980i.

Điểm mấu chốt là công nghệ DUV nhúng có thể khắc chip tiến trình 7 nanomet dù mới chỉ được phân loại là giới hạn 28 nanomet. Tuy nhiên, nhà sản xuất buộc phải khắc đi khắc lại nhiều lớp trên cùng một tấm wafer (multi-patterning), kéo theo sai số căn chỉnh và tỷ lệ lỗi cao hơn hẳn so với dùng máy EUV khắc một lần.

Máy nội địa Trung Quốc vẫn đang phải dùng giải pháp "chắp vá" ấy, chưa chạm tới được công nghệ EUV mà ASML độc quyền. Đó là lý do vì sao phần lớn giới phân tích chuyên theo dõi ngành bán dẫn coi đây là một cột mốc mang tính biểu tượng nhiều hơn là một cú sốc về công nghệ.

Thị trường rung lắc, giới phân tích bình tĩnh

Phản ứng tức thời của thị trường chứng kiến cổ phiếu ASML rơi tới 8% trong phiên, đóng cửa giảm 5,8%. Đây là mức giảm mạnh nhất của cổ phiếu này kể từ đầu tháng 7.

Hiệu ứng lan sang cả chuỗi cung ứng thiết bị bán dẫn Mỹ. Applied Materials giảm khoảng 4%. Lam Research mất 4,5%. KLA lùi 3%. Nhà đầu tư tỏ ra lo ngại "lá chắn" quang khắc đang bảo vệ chuỗi cung ứng chip phương Tây khỏi cạnh tranh từ Trung Quốc có thể đang bắt đầu nứt vỡ.

Nhưng chính giới phân tích tài chính lại là bên phản bác mạnh nhất diễn biến này. Theo ông Sandeep Deshpande, chuyên gia phân tích của J.P. Morgan, phản ứng của thị trường là thái quá. "Sản xuất được vài cỗ máy DUV nhúng hoàn toàn khác với việc sản xuất được những cỗ máy có thể phục vụ sản xuất công nghiệp quy mô lớn", ông nhấn mạnh

Chuyên gia Jakob Bluestone của Exane BNP Paribas thì gọi đây chỉ là "một yếu tố tiêu cực nhỏ", bởi nhu cầu DRAM của Trung Quốc dự kiến vượt 500.000 tấm wafer mỗi tháng vào năm 2030. Con số này yêu cầu hàng trăm máy quang khắc, vượt xa năng lực 20 máy/năm mà nhà sản xuất Trung Quốc đang nhắm tới.

Theo ước tính được một số nhà phân tích, ngay cả khi Trung Quốc có 20 máy quang khắc nội địa vào năm 2027, doanh thu của ASML cũng chỉ giảm khoảng 1,4 tỉ euro, tương đương 2,4% tổng doanh thu dự phóng của tập đoàn.

Trong bối cảnh rộng hơn, cổ phiếu ASML đã tăng tới gần 87% trong nửa đầu năm 2026, trước phiên giảm điểm ngày 27/7. Đà tăng được thúc đẩy bởi làn sóng đầu tư vào hạ tầng trí tuệ nhân tạo, với doanh thu quý I đạt 8,8 tỉ euro. ASML đã nâng mục tiêu cả năm lên 43-45 tỉ euro.

Tỷ trọng doanh thu từ Trung Quốc trong năm 2026 đã giảm còn khoảng 20%, so với 33% của năm 2025, một phần do các lệnh kiểm soát xuất khẩu, phần khác do nhu cầu logic phổ thông tại Trung Quốc dịch chuyển.

Nói cách khác, thị trường rung lắc vì một tin mà những người am hiểu ngành cho rằng chưa đủ sức thay đổi cán cân một cách đáng kể trong ít nhất vài năm tới.

Cuộc đua chỉ mới bắt đầu

Khoảng cách giữa phản ứng thị trường và đánh giá của giới chuyên môn cho thấy câu chuyện "Trung Quốc phá độc quyền chip phương Tây" giờ đây đã có sức nặng tâm lí đủ lớn để tác động lên hàng chục tỉ USD vốn hóa. Nhà đầu tư giờ đây định giá rủi ro địa chính trị nhanh và mạnh hơn nhiều so với tốc độ có thể thu hẹp khoảng cách công nghệ của Trung Quốc.

Về phần mình, ASML nhiều khả năng sẽ không đứng yên chờ đợi. Trong báo cáo quý gần nhất, CFO Roger Dassen cho biết tập đoàn dự kiến giao khoảng 130 hệ thống DUV nhúng trong năm 2026 và có kế hoạch tăng 30% năng lực sản xuất dòng này vào năm 2027 và 2028.

Dư vị đắng và khát trong sự cố Trung Quốc tháo máy quang khắc để copy

SK Hynix khóa chặt nguồn cung thiết bị quang khắc từ ASML

Minh Trí