Định giá lại cây sa kê trong kỉ nguyên tài chính xanh
Từ một loại cây lương thực quen thuộc, sa kê đang được nhìn nhận như một tài sản tự nhiên có khả năng hấp thụ carbon, tạo tín chỉ carbon và mở ra dòng tài chính xanh.
Đó cũng là cách tiếp cận được các chuyên gia chia sẻ tại hội thảo khoa học "Từ Beyond ESG đến NetGSE", diễn ra ngày 28/7 tại TP.HCM.
Từ sinh khối đến chuỗi giá trị kinh tế xanh
Điểm nhấn của hội thảo là sự chuyển dịch từ tư duy Beyond ESG - vượt ra ngoài việc lập báo cáo phát triển bền vững - sang mô hình NetGSE, lấy dữ liệu làm nền tảng quản trị, lượng hóa vốn tự nhiên và mở khóa các dòng tài chính xanh.
Nếu trước đây sa kê thường được xem là cây lương thực của vùng nhiệt đới thì nay, trong dòng chảy của kinh tế xanh, loài cây này đang được nhìn nhận như một loại tài sản tự nhiên. Giá trị của sa kê không còn được tính bằng sản lượng quả, mà được đo bằng sinh khối, lượng carbon hấp thụ, chất lượng đất và khả năng tạo ra tài sản xanh.
Theo ông Phạm Đông Huy - Giám đốc Công ty TNHH Sa Kê Toàn Cầu - Sa Kê Việt, đề án phát triển cây sa kê được xây dựng trên nền tảng nhiều công trình nghiên cứu quốc tế về sinh khối, vòng đời carbon và nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu. Mục tiêu là xây dựng một hệ sinh thái kinh tế xanh, nơi mỗi hecta đất vừa tạo ra giá trị nông nghiệp, vừa tạo ra giá trị môi trường và tài chính.
Một trong những cơ sở khoa học quan trọng là nghiên cứu của Noa Kekuewa Lincoln và cộng sự thuộc tại Mỹ, công bố trên tạp chí Sustainability năm 2023. Bằng phương trình Allometric (mô hình toán học xác định sinh khối cây), nhóm nghiên cứu tính tổng sinh khối thông qua chỉ số đường kính thân cây (DBH). Kết quả cho thấy sa kê tăng trưởng khoảng 1,2 m/năm trong giai đoạn đầu. Sau 20 năm, mỗi hecta có thể tích lũy 69,1 tấn carbon, tương đương 253,5 tấn CO2 được hấp thụ và lưu giữ.
Một nghiên cứu khác của Global Futures Laboratory phối hợp với Đại học Bang Arizona (ASU) giai đoạn 2022-2024 tiếp tục cho thấy, khi phân tích vòng đời sản phẩm (LCA), cây sa kê có thể đạt dấu chân carbon âm, nghĩa là lượng carbon hấp thụ lớn hơn lượng phát thải. Tán lá rộng giúp giảm bức xạ nhiệt. Lớp lá rụng tạo mùn hữu cơ, giữ nước, cải tạo đất và lưu giữ carbon trong đất. Mỗi cây sa kê vì thế được ví như một "kho chứa carbon" vận hành hoàn toàn bằng tự nhiên.
Theo ông Phạm Đông Huy, hiệu quả của sa kê còn nằm ở bài toán đầu tư dài hạn. Cây có tuổi thọ khai thác trên 50 năm. Mật độ khoảng 100 cây/ha. Chi phí đầu tư ban đầu khoảng 15 triệu đồng/ha, trong khi chi phí chăm sóc chỉ 5-10 triệu đồng/năm. Khi ổn định, mỗi cây cho khoảng 200 kg quả/năm. Với giá thu mua giả định 10.000 đồng/kg, doanh thu đạt khoảng 2 triệu đồng/cây/năm.
Theo doanh nghiệp, quả tươi mới chỉ là điểm khởi đầu. Giá trị lớn hơn nằm ở chế biến sâu với các sản phẩm như bột sa kê, bún, phở, snack và thực phẩm dinh dưỡng. Đây là phân khúc có tiềm năng khi nhu cầu thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp (Low GI) và không chứa gluten ngày càng tăng trên thế giới.
Khi ESG không còn là những bản báo cáo
Theo ông Tim Nguyễn (Nguyễn Sáng), nhà sáng lập Net Zero Nomy Research & R&D, doanh nghiệp đang bước sang một giai đoạn mới của ESG (bộ tiêu chí đánh giá phát triển bền vững). Thách thức không còn nằm ở việc viết một báo cáo đẹp, mà là xây dựng năng lực quản trị bằng dữ liệu.
Ông Tim Nguyễn cho biết, ESG xuất hiện từ năm 2004 với báo cáo Who Cares Wins do Liên Hợp Quốc, Ngân hàng Thế giới và 20 định chế tài chính hàng đầu thế giới khởi xướng.
Sau đó, hệ sinh thái tiêu chuẩn phát triển bền vững liên tục mở rộng với GRI (Sáng kiến Báo cáo Toàn cầu), SASB (Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Phát triển bền vững), TCFD (Lực lượng đặc trách về công bố thông tin tài chính liên quan khí hậu), TNFD (Lực lượng đặc trách về công bố thông tin tài chính liên quan thiên nhiên) và gần đây là IFRS S1, IFRS S2 do Hội đồng Chuẩn mực Phát triển bền vững Quốc tế (ISSB) thuộc Quỹ Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS Foundation) ban hành.
Theo ông, các bộ tiêu chuẩn giúp chuẩn hóa việc công bố thông tin phát triển bền vững, nhưng cũng khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào "ma trận" tuân thủ. Không ít đơn vị dành nhiều nguồn lực để hoàn thiện báo cáo, trong khi dữ liệu vận hành vẫn rời rạc và thiếu khả năng đo lường.
"Báo cáo chỉ là phần nổi. Quản trị mới là gốc rễ", ông Tim Nguyễn nhấn mạnh. Theo ông, dữ liệu phải được tạo ra ngay từ vùng nguyên liệu, nhà máy, kho vận và toàn bộ chuỗi cung ứng. Chỉ khi đó, ESG mới trở thành một phần của hoạt động sản xuất, thay vì là công việc thực hiện vào cuối năm.
Từ cách tiếp cận này, Khung Net GSE được phát triển như một lớp tích hợp giữa các chuẩn quốc tế với hoạt động điều hành doanh nghiệp. Theo nhóm phát triển, hệ thống sử dụng động cơ tính toán Enet để lượng hóa bốn nhóm vốn gồm vốn tự nhiên, vốn con người, vốn sản xuất và vốn xã hội, từ đó hình thành chỉ số VIARI, phản ánh mức độ sẵn sàng chuyển đổi xanh và năng lực quản trị.
Một điểm đáng chú ý là Net GSE tích hợp Chi phí xã hội của carbon (SCC) vào đánh giá rủi ro tài chính. Theo nhóm nghiên cứu, ở kịch bản giá carbon 50 USD/tấn CO2, doanh nghiệp có thể đạt chỉ số VIARI +0,83. Khi giá carbon tăng lên 190 USD/tấn CO2, chỉ số có thể giảm xuống +0,37, thấp hơn ngưỡng đánh giá VDB +0,50. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải tái cấu trúc chuỗi giá trị, giảm phát thải và nâng cao năng lực quản trị để duy trì khả năng tiếp cận dòng vốn xanh.
Theo ông Phạm Đông Huy, toàn bộ vùng nguyên liệu sa kê sẽ được số hóa bằng hệ thống cảm biến IoT (Internet vạn vật), kết nối với quy trình MRV (Đo lường - Báo cáo - Thẩm định) và tích hợp vào Khung Net GSE. Dữ liệu thu thập vừa phục vụ truy xuất nguồn gốc, vừa là cơ sở xác định lượng carbon hấp thụ, hướng tới tham gia thị trường tín chỉ carbon.
Doanh nghiệp đặt mục tiêu phát triển 1 triệu cây sa kê đến năm 2035 và dự kiến huy động 33 tỉ đồng để mở rộng vùng nguyên liệu, đầu tư nhà máy chế biến và chuyển đổi số. Nếu thành công, giá trị của cây sa kê sẽ vượt ra ngoài nông sản. Điều được bán ra sẽ là dữ liệu, tín chỉ carbon và niềm tin của thị trường vào một mô hình kinh tế xanh được đo lường bằng những con số cụ thể.
