Giải mã động lực tăng trưởng mới cho không gian phát triển Việt Nam

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang chuyển biến sâu sắc, việc định hình và mở rộng không gian phát triển Việt Nam đang trở thành yêu cầu mang tính chiến lược cấp thiết đối với tương lai đất nước. Sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dựa chủ yếu vào các nguồn lực truyền thống như vốn, lao động giản đơn và đất đai đã dần chạm tới giới hạn tất yếu của nó.

Do đó, việc tái cấu trúc các không gian hiện hữu kết hợp kiến tạo những không gian tăng trưởng mới dựa trên nền tảng tri thức, dữ liệu, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đóng vai trò quyết định, mở ra dư địa vươn lên mạnh mẽ cho nền kinh tế trong giai đoạn mới.

Khoa học, công nghệ và không gian phát triển Việt Nam trong kỉ nguyên mới

Tại Hội thảo quốc tế với chủ đề "Không gian phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách" do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Đại sứ quán Cộng hoà Italia và Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam tổ chức. Hội thảo có sự tham gia của các nhà quản lí, chuyên gia và học giả trong nước cũng như quốc tế đã tập trung thảo luận sâu sắc về các định hướng đột phá mang tính thời đại.

Phát biểu định hướng tại sự kiện, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã nhấn mạnh rằng đất nước cần thực hiện sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy quản lý theo "bản đồ hành chính" sang tư duy định hình bằng "bản đồ phát triển". Trong không gian đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ đơn thuần là công cụ hỗ trợ mà chính là động lực cốt lõi để làm mới các không gian truyền thống và khai phá những không gian tăng trưởng chưa từng có.

Thực tiễn phát triển toàn cầu cho thấy, các quốc gia thành công không chỉ dựa vào lợi thế về vị trí địa lí hay tài nguyên thiên nhiên sẵn có, mà còn biết cách kiến tạo các nguồn lực mới dựa trên tri thức và năng lực quản trị hiện đại. Đối với Việt Nam, không gian phát triển không còn bị giới hạn trong phạm vi đất liền truyền thống hay các ranh giới hành chính cứng nhắc.

Quá trình phát triển đòi hỏi sự tích hợp đa chiều, mở rộng sang những không gian mới có giá trị chiến lược cao như không gian số, hạ tầng dữ liệu lớn, không gian biển, không gian ngầm, không gian tầm thấp và cả không gian vũ trụ.

Việc làm chủ các công nghệ chiến lược và ứng dụng các giải pháp tiên tiến sẽ là chìa khóa để nâng cao năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh của toàn bộ nền kinh tế trên trường quốc tế.

Khai phá không gian biển, không gian ngầm và không gian số

Để cụ thể hóa các mục tiêu chiến lược, hội thảo đã đi sâu phân tích và đưa ra nhiều giải pháp đồng bộ nhằm khai thác hiệu quả các loại hình không gian đặc thù.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, với không gian biển, công nghệ phải đi trước một bước để khảo sát, đánh giá chính xác tiềm năng tài nguyên đại dương, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi, thúc đẩy công nghệ sinh học biển và kiểm soát chặt chẽ các rủi ro về môi trường sinh thái. Đây là nguồn lực to lớn để quốc gia phát triển bền vững hướng ra biển.

Đối với không gian ngầm đô thị, việc xây dựng cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính ba chiều kết hợp cùng hệ thống bản sao số đô thị là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm quy hoạch luôn đi trước một bước so với các dự án đầu tư xây dựng.

Kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển như Nhật Bản cho thấy không gian ngầm có thể được khai thác rất hiệu quả cho hệ thống giao thông ngầm, hạ tầng thương mại ngầm và các công trình chống ngập úng đô thị.

Bên cạnh đó, không gian tầm thấp cũng cần được quy hoạch bài bản với hệ thống bản đồ số vùng bay, hành lang thử nghiệm cùng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn đồng bộ.

Trong lĩnh vực không gian vũ trụ, việc phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, các trạm thiết bị mặt đất và dịch vụ phân tích dữ liệu chuyên sâu sẽ giúp Việt Nam từng bước tự chủ công nghệ cốt lõi. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các không gian này sẽ tạo ra một hệ sinh thái tăng trưởng toàn diện, đa tầng và có tính liên kết chặt chẽ với nhau.

Đổi mới tư duy quản lý và hoàn thiện thể chế

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất được các chuyên gia mổ xẻ tại hội thảo chính là vấn đề thể chế và năng lực quản trị quốc gia. Để mở rộng không gian phát triển, tư duy quản lí nhà nước cần thay đổi căn bản từ phương châm "không quản được thì cấm" sang phương thức quản trị hiện đại dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và đánh giá mức độ rủi ro. Việc mở rộng các hành lang thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với công nghệ mới là điều kiện tiên quyết để khuyến khích sự đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, Nhà nước cần đóng vai trò dẫn dắt thông qua việc trở thành "khách hàng đầu tiên" đối với các sản phẩm công nghệ mới bằng các cơ chế đặt hàng nghiên cứu khoa học và mua sắm công hiệu quả. Điều này sẽ tạo ra thị trường ban đầu vững chắc, giúp doanh nghiệp công nghệ trong nước có đủ nguồn lực để thương mại hóa sản phẩm và vươn ra khu vực. Sự đồng hành của Chính phủ trong việc tháo gỡ các rào cản pháp lí sẽ khơi thông mọi nguồn lực xã hội.

Thúc đẩy liên kết vùng và tối ưu hóa lợi thế so sánh

Quy mô lãnh thổ lớn hay sự gia tăng về địa giới hành chính tự thân nó không tự động tạo ra động lực tăng trưởng nếu thiếu sự kết nối và tổ chức không gian hợp lý.

Phát biểu tại sự kiện, PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương đã chỉ rõ rằng mỗi địa phương cần xác định rõ lợi thế so sánh, năng lực nội sinh và sản phẩm chủ lực của mình để tham gia vào chuỗi giá trị và hành lang kinh tế chung, tuyệt đối tránh tình trạng phát triển theo mô hình "nền kinh tế thu nhỏ" khép kín.

Mô hình tăng trưởng cũng phải chuyển từ dựa nhiều vào đất đai, lao động và vốn sang dựa trên công nghệ, dữ liệu, văn hóa và chất lượng.

Đồng quan điểm đó, GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh sự cần thiết phải đồng thời tổ chức lại các không gian hiện hữu, kiến tạo các không gian mới và hoàn thiện cơ chế điều phối nguồn lực liên vùng. Việc sắp xếp đơn vị hành chính chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi hình thành được các vùng động lực kinh tế, hành lang kinh tế và các chuỗi liên kết ngành chặt chẽ, khắc phục dứt điểm tình trạng chia cắt cục bộ theo địa giới hành chính.

Thông qua những luận cứ khoa học sâu sắc và kinh nghiệm thực tiễn phong phú từ các quốc gia như Nhật Bản và Italia, hội thảo đã cung cấp cơ sở quan trọng để tham mưu chiến lược cho Đảng và Nhà nước. Việc khai phá hiệu quả các nguồn lực mới sẽ tạo ra động lực mang tính bước ngoặt, đưa đất nước vững vàng tiến vào kỉ nguyên phát triển mới với tầm nhìn vươn xa và thịnh vượng bền vững.

Nam Phong