Sa kê có thể thành cây lương thực xanh của Việt Nam
Cây sa kê liệu có thể vượt qua vai trò của một loại cây ăn trái để trở thành cây lương thực xanh, tạo sinh kế bền vững cho nông dân và góp phần thích ứng với biến đổi khí hậu?
Phóng viên Một Thế Giới có cuộc trao đổi với ông Phạm Đông Huy - Giám đốc Công ty TNHH Sa Kê Toàn Cầu – Sa Kê Việt, về hành trình đưa cây sa kê từ một loại cây quen thuộc trong vườn nhà trở thành mô hình nông nghiệp đa giá trị, gắn với thực phẩm sức khỏe, kinh tế tuần hoàn và tín chỉ carbon.
15 năm xây dựng chuỗi giá trị từ cây sa kê
- Thưa ông, sau 15 năm theo đuổi dự án phát triển cây sa kê, đâu là kết quả quan trọng nhất mà nhóm nghiên cứu đạt được? Nhiều người vẫn xem sa kê là cây ăn trái trong vườn. Cơ sở nào để ông gọi đây là “cây lương thực thông minh”?
- Ông Phạm Đông Huy: Điều lớn nhất chúng tôi đạt được là chứng minh cây sa kê có thể phát triển thành một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ khâu chọn giống, xây dựng vùng nguyên liệu, nghiên cứu chế biến đến thương mại hóa sản phẩm.
.jpg)
Trong 15 năm qua, dự án không phát triển theo phong trào. Mỗi bước đi đều dựa trên quá trình khảo nghiệm thực tế, dữ liệu khoa học và sự đánh giá khả năng thích nghi của cây sa kê tại nhiều vùng sinh thái khác nhau.
Đến nay, chúng tôi đã xây dựng các vùng trồng thử nghiệm tại 16 tỉnh, thành trên cả ba miền. Kết quả này cho thấy cây sa kê có tiềm năng trở thành một loại cây trồng bền vững, phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp đa giá trị.
Một dấu mốc quan trọng khác là việc hoàn thiện hệ sinh thái sản phẩm từ sa kê. Nhóm nghiên cứu đã phát triển 15 dòng sản phẩm chế biến sâu như bột sa kê, sa kê lát, trà, nước ép, bún, phở, mì… Qua đó, giá trị của cây sa kê được nâng lên, không dừng lại ở sản phẩm tươi mà hướng tới chuỗi sản xuất có giá trị gia tăng cao.
Bên cạnh phát triển sản phẩm, chúng tôi chú trọng đầu tư cho nghiên cứu khoa học. Dự án đã hoàn thành đề tài về công nghệ cấy mô, tài trợ một đề tài thạc sĩ và bảy đề tài tốt nghiệp cấp trường.
Những kết quả này là nền tảng quan trọng để dự án được tuyển chọn vào chương trình Đổi mới sáng tạo bền vững GIC 2025 của Sở KH&CN TP.HCM. Đây cũng là sự ghi nhận cho một hướng đi dài hạn: biến cây sa kê thành một mô hình kinh tế xanh, tạo giá trị cho nông dân, doanh nghiệp và cộng đồng.
Cách gọi “cây lương thực thông minh” xuất phát từ những giá trị tổng hợp mà cây sa kê mang lại, không chỉ ở khía cạnh dinh dưỡng mà còn ở khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, hấp thụ carbon và tạo ra hệ sinh thái sản xuất bền vững.
Chúng tôi không đưa ra nhận định này dựa trên cảm tính, mà dựa trên các nghiên cứu khoa học quốc tế. Nghiên cứu của nhóm tác giả Noa Kekuewa Lincoln, Đại học Hawai'i tại Mānoa, công bố trên tạp chí Sustainability năm 2023 cho thấy trong 20 năm đầu phát triển, một hecta sa kê có khả năng tích lũy khoảng 69,1 tấn carbon, tương đương hấp thụ khoảng 253,5 tấn CO₂.
Đây là con số rất đáng chú ý đối với một loại cây lương thực lâu năm. Cây sa kê vừa tạo ra nguồn thực phẩm ổn định, vừa đóng vai trò như một “bể chứa carbon” tự nhiên, góp phần giảm tác động của biến đổi khí hậu.
Một nghiên cứu khác của Đại học Bang Arizona (ASU) trong giai đoạn 2022-2024 cũng đánh giá sa kê là loại cây có dấu chân carbon âm. Nghĩa là lượng CO₂ mà cây hấp thụ trong suốt vòng đời lớn hơn lượng phát thải phát sinh từ quá trình canh tác và sản xuất.
Bên cạnh lợi thế về môi trường, sa kê còn có ưu điểm về sinh trưởng. Trong những năm đầu, cây có thể tăng trưởng khoảng 1,2 m mỗi năm. Tuổi thọ cây có thể trên 50 năm. So với nhiều cây lương thực ngắn ngày, sa kê tạo ra giá trị dài hạn hơn, giúp người trồng có một nguồn thu ổn định trong nhiều thập kỉ.
Vì vậy, chúng tôi nhìn nhận sa kê không đơn thuần là một cây ăn trái. Đây là một loại cây có khả năng kết hợp giữa an ninh lương thực, kinh tế nông nghiệp và bảo vệ môi trường.
Một hecta sa kê có thể hấp thụ 253,5 tấn CO₂, mở ra hướng đi mới cho nông dân
- Những giá trị về khả năng hấp thụ carbon, thích ứng khí hậu của cây sa kê mang lại lợi ích gì cho người nông dân? Đồng thời, thị trường thực phẩm sức khỏe có phải là hướng đi quan trọng để phát triển cây sa kê?
- Ông Phạm Đông Huy: Giá trị đầu tiên là khả năng thích ứng với những thay đổi của khí hậu. Sa kê là cây lâu năm, có khả năng chịu hạn tương đối tốt, chu kì khai thác dài. Người dân không phải thường xuyên tái canh như nhiều loại cây trồng ngắn ngày khác.
Tuy nhiên, giá trị lớn hơn nằm ở cách chúng tôi xây dựng mô hình canh tác. Chúng tôi không xem sa kê là một cây trồng đơn lẻ, mà phát triển theo hướng “rừng thực phẩm phân tầng”.
Trong mô hình này, sa kê đóng vai trò là tầng cây chính. Bên dưới có thể kết hợp trồng gừng, nghệ, rau màu hoặc các loại cây dược liệu. Cách bố trí nhiều tầng sinh thái giúp người nông dân có thêm nguồn thu trong ngắn hạn, trong khi chờ cây sa kê bước vào giai đoạn cho năng suất ổn định.
Mô hình này cũng giúp cải thiện chất lượng đất. Tán cây tạo bóng mát, giữ ẩm tốt hơn. Hệ sinh thái đa dạng giúp giảm áp lực sâu bệnh, từ đó giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.
Mục tiêu của chúng tôi là xây dựng một mô hình nông nghiệp bền vững, nơi người nông dân vừa tạo ra thực phẩm, vừa tham gia vào quá trình phục hồi đất và bảo vệ môi trường.
Đây là một thị trường có dư địa phát triển rất lớn. Xu hướng tiêu dùng hiện nay đang chuyển dịch mạnh sang các sản phẩm tự nhiên, giàu dinh dưỡng, có lợi cho sức khỏe và phù hợp với những nhóm người có nhu cầu dinh dưỡng đặc thù.
Theo các nghiên cứu quốc tế, hiện thế giới có hơn 590 triệu người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường. Trong đó, hơn 250 triệu người chưa được chẩn đoán. Đây là nhóm người có nhu cầu sử dụng các loại thực phẩm kiểm soát đường huyết, có chỉ số đường huyết thấp.
Một nhóm nhu cầu khác là những người mắc bệnh Celiac, tức dị ứng với gluten. Thế giới hiện có hơn 80 triệu người mắc căn bệnh này, trong đó khoảng 80% chưa được phát hiện. Họ cần các sản phẩm thay thế không chứa gluten như bột, bún, mì từ sa kê.
Ở góc nhìn rộng hơn, bài toán an ninh lương thực toàn cầu vẫn đang rất lớn. Liên Hợp Quốc ước tính khoảng 670 triệu người vẫn đang trong tình trạng thiếu ăn, trong khi khoảng 2,3 tỉ người đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nhiều loại cây lương thực truyền thống đang chịu tác động mạnh, với mức suy giảm năng suất khoảng 10-25% tại nhiều khu vực trên thế giới. Vì vậy, những loại cây có khả năng thích ứng khí hậu, tạo ra nguồn thực phẩm ổn định như sa kê sẽ có nhiều cơ hội phát triển trong tương lai.
Sa kê hướng tới kinh tế carbon và chuỗi giá trị xanh
- Nếu nhìn dưới góc độ đầu tư, bài toán kinh tế của một hecta sa kê được tính như thế nào?
- Ông Phạm Đông Huy: Chúng tôi xây dựng mô hình theo hướng đơn giản, phù hợp với điều kiện sản xuất của nông dân. Mỗi hecta bố trí khoảng 100 cây sa kê, với khoảng cách trồng 10 x 10 m.
Chi phí đầu tư ban đầu khoảng 15 triệu đồng/ha. Trong đó, chi phí cây giống khoảng 7 triệu đồng, phân bón nền khoảng 8 triệu đồng. Sau giai đoạn kiến thiết cơ bản, chi phí duy trì hằng năm dao động khoảng 5-10 triệu đồng/ha.
Khi cây bước vào giai đoạn kinh doanh ổn định, năng suất bình quân có thể đạt khoảng 200 kg quả/cây/năm. Với mật độ 100 cây/ha, sản lượng đạt khoảng 20 tấn quả/ha/năm.
Nếu tính theo giá thu mua khoảng 10.000 đồng/kg, doanh thu có thể đạt khoảng 200 triệu đồng/ha/năm. Theo tính toán của dự án, khi cây phát triển ổn định, sản lượng và doanh thu có thể tăng bình quân 15-30% mỗi năm.
Điểm quan trọng là sa kê là cây lâu năm. Giá trị của cây không chỉ nằm ở một vụ thu hoạch, mà ở khả năng tạo dòng thu nhập ổn định trong nhiều năm, kết hợp với các giá trị về môi trường và sinh thái.
- Nếu chỉ bán quả tươi thì rất khó tạo giá trị cao. Dự án giải bài toán chế biến sâu và xây dựng chuỗi giá trị như thế nào?
- Ông Phạm Đông Huy: Chúng tôi xác định chế biến sâu là yếu tố then chốt để nâng giá trị cây sa kê.
Một loại cây muốn phát triển thành ngành hàng phải vượt qua giới hạn của sản phẩm thô. Vì vậy, ngay từ đầu, dự án đã tập trung nghiên cứu các sản phẩm có hàm lượng giá trị gia tăng cao. Đến nay, chúng tôi đã hoàn thiện 15 dòng sản phẩm chế biến từ sa kê.
Song song với phát triển sản phẩm, toàn bộ quy trình sản xuất được định hướng số hóa. Vùng trồng ứng dụng công nghệ IoT, drone và các nền tảng quản lí dữ liệu. Nhà máy sử dụng hệ thống điều hành để kiểm soát chất lượng, sản lượng, tồn kho và truy xuất nguồn gốc.
Mục tiêu của chúng tôi là xây dựng chuỗi giá trị khép kín, từ cây giống, vùng nguyên liệu, chế biến đến sản phẩm cuối cùng. Khi đó, giá trị của cây sa kê sẽ được giữ lại trong toàn bộ chuỗi thay vì chỉ dừng ở khâu bán nguyên liệu.
- Dự án đặt nhiều kì vọng vào tín chỉ carbon và mục tiêu phát triển 1 triệu cây sa kê vào năm 2035. Ông đánh giá thế nào về cơ hội và nguồn lực để hiện thực hóa mục tiêu này?
- Ông Phạm Đông Huy: Chúng tôi tiếp cận tín chỉ carbon với sự thận trọng. Trồng cây không đồng nghĩa với việc tự động tạo ra tín chỉ carbon.
Để thương mại hóa, cần xây dựng hệ thống MRV gồm đo lường, báo cáo và thẩm định. Toàn bộ dữ liệu về khả năng hấp thụ CO₂ phải được số hóa, theo dõi trong thời gian dài và được kiểm chứng bởi các tổ chức độc lập.
Sau khi đáp ứng các tiêu chuẩn cần thiết, tín chỉ carbon mới có thể được phát hành và giao dịch. Theo tính toán của dự án, giá kì vọng khoảng 15-30 USD/tín chỉ carbon.
Tuy nhiên, đây chỉ là nguồn thu bổ sung. Nền tảng kinh tế chính của mô hình vẫn là giá trị từ nông sản, sản phẩm chế biến và chuỗi dịch vụ đi kèm.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, dự án dự kiến cần tổng nguồn vốn khoảng 33 tỉ đồng.
Trong đó, khoảng 5 tỉ đồng dành cho phát triển giống và mở rộng vùng trồng. 5 tỉ đồng là nguồn vốn lưu động phục vụ thu mua nguyên liệu. Khoảng 10 tỉ đồng đầu tư máy móc, công nghệ chế biến. 13 tỉ đồng còn lại dành cho hạ tầng nhà máy và vùng nguyên liệu quy mô lớn.
Mục tiêu trước mắt là hoàn thành nhà máy chế biến trong năm 2027. Xa hơn là phát triển 1 triệu cây sa kê vào năm 2035.
Nếu đạt được mục tiêu này, chúng tôi kỳ vọng sẽ hình thành một chuỗi giá trị nông nghiệp xanh, kết hợp giữa sản xuất thực phẩm, kinh tế carbon và phát triển bền vững. Đây không chỉ là câu chuyện của một loại cây trồng, mà là hướng đi mới cho nền nông nghiệp thích ứng với tương lai.
Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện thú vị này.
