Làm sao giám sát tài sản mã hóa đối với Đảng viên?

Quy định mới về 19 điều Đảng viên không được làm tiếp tục thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ của Đảng trong việc duy trì sự trong sạch, siết chặt kỷ luật và phòng chống tham nhũng, tiêu cực. Trong số các nghĩa vụ cơ bản, việc kê khai và giải trình nguồn gốc tài sản, thu nhập luôn được coi là thước đo quan trọng hàng đầu cho tính trung thực và bản lĩnh chính trị của mỗi cán bộ, đảng viên. Tuy nhiên, xã hội đang bước vào kỷ nguyên số với sự bùng nổ của các công nghệ tài chính mới, tạo ra những khoảng trống giám sát mà các công cụ truyền thống chưa từng phải đối mặt. Sự nổi lên của tài sản mã hóa, tiền mã hóa và các mô hình tài chính phi tập trung đang đặt ra câu hỏi hóc húa cho công tác kiểm tra, kiểm toán và quản lý cán bộ.

Tài sản mã hóa tạo ra khoảng trống giám sát mới

Từ trước đến nay, cơ chế kiểm tra và xác minh tài sản của Đảng viên chủ yếu dựa trên các dữ liệu vật lý hoặc hệ thống lưu trữ tập trung. Nhà đất có giấy chứng nhận quyền sử dụng, xe cộ có đăng ký, tiền gửi có tài khoản ngân hàng, cổ phiếu có công ty chứng khoán quản lý. Khi cần xác minh, cơ quan chức năng chỉ cần đối soát với các cơ quan quản lý nhà nước hoặc tổ chức tín dụng là có thể dựng lại bức tranh tài chính tương đối chính xác của một cá nhân. Hệ thống này vận hành dựa trên nguyên tắc quản lý thông tin có địa chỉ, có chủ thể và có sự giám sát của các bên thứ ba đáng tin cậy.

Sự xuất hiện của tài sản mã hóa đã phá vỡ hoàn toàn nguyên lý vận hành truyền thống này. Bản chất của công nghệ chuỗi khối là tính phi tập trung, vô danh hoặc ẩn danh và không phụ thuộc vào bất kỳ cơ quan quản lý trung ương nào. Một cá nhân có thể sở hữu hàng triệu đô la dưới dạng tiền mã hóa nhưng toàn bộ tài sản đó chỉ thu gọn trong một chuỗi 12 hoặc 24 từ khóa khôi phục, được lưu trữ trong một thiết bị nhỏ bằng thẻ nhớ, hoặc đơn giản hơn là ghi nhớ trong đầu. Không có sổ đỏ, không có tài khoản ngân hàng đứng tên, không có con dấu của cơ quan nhà nước. Sự tồn tại của tài sản hoàn toàn nằm ngoài tầm mắt của các cơ quan quản lý nếu chủ sở hữu cố tình che giấu.

Khi blockchain thách thức cơ chế kiểm tra truyền thống

Thách thức đầu tiên và lớn nhất trong việc kiểm tra, giám sát tài sản mã hóa chính là khả năng truy vết và định danh chủ sở hữu. Mặc dù các giao dịch trên chuỗi khối là công khai, ai cũng có thể nhìn thấy dòng tiền di chuyển từ ví này sang ví khác, nhưng việc kết nối một địa chỉ ví ảo với một con người thực trong đời sống lại là bài toán vô cùng phức tạp. Cán bộ, đảng viên nếu có hành vi bất minh hoàn toàn có thể sử dụng các ví phi lưu ký, chuyển tiền qua các sàn giao dịch quốc tế không thực hiện xác thực danh tính, hoặc dùng các dịch vụ trộn tiền để xóa sạch vết tích. Khi dòng tiền đã đi vào không gian mạng phi tập trung, việc chứng minh một địa chỉ ví thuộc quyền sở hữu hay quyền kiểm soát của một đảng viên cụ thể đòi hỏi năng lực công nghệ vượt xa những kỹ năng nghiệp vụ kiểm tra thông thường.

Thách thức thứ hai nằm ở khoảng trống pháp lý và khái niệm. Hiện nay, khung pháp lý tại Việt Nam cũng như nhiều quốc gia vẫn đang trong quá trình hoàn thiện việc định danh tài sản số. Khi tài sản mã hóa chưa được công nhận chính thức là một loại tài sản dân sự hoặc tiền tệ hợp pháp trong hệ thống luật pháp, việc hướng dẫn kê khai trở nên bối rối. Đảng viên kê khai thế nào khi biểu mẫu hiện hành chủ yếu tập trung vào bất động sản, tiền mặt, tiền gửi ngân hàng, cổ phiếu và kim khí quý. Nếu kê khai, việc xác định giá trị thực của tài sản mã hóa tại thời điểm kê khai cũng là một bài toán khó bởi biến động giá cả khốc liệt và tính thanh khoản phức tạp của thị trường này. Ngược lại, nếu không kê khai hoặc không có chế tài bắt buộc kê khai, đây sẽ trở thành một "trú ẩn an toàn" cho những tài sản có nguồn gốc bất minh.

Thách thức thứ ba là nguy cơ tài sản mã hóa trở thành công cụ cho các hành vi hối lộ, rửa tiền và tẩu tán tài sản tham nhũng. Trong các vụ án tham nhũng truyền thống, việc đưa và nhận hối lộ thường gắn liền với tiền mặt hoặc chuyển khoản ngân hàng, những hình thức để lại dấu vết vật lý hoặc dữ liệu số tập trung. Với tài sản mã hóa, việc chuyển tiền có thể diễn ra trong vài giây, xuyên biên giới, không bị giới hạn bởi hạn mức giao dịch và hoàn toàn qua mặt hệ thống kiểm soát ngoại hối của ngân hàng trung ương. Một thương vụ hối lộ có thể được hoàn tất chỉ bằng việc trao tay một thiết bị lưu trữ lạnh hoặc chuyển khoản giữa hai địa chỉ ví vô danh. Khi bị phát hiện hoặc kiểm tra, việc tẩu tán tài sản sang các tài khoản nước ngoài dưới dạng mã hóa cũng diễn ra vô cùng nhanh chóng, gây khó khăn thu hồi tài sản cho nhà nước.

Nhìn nhận thẳng thắn vào những thách thức này không phải để hoang mang hay phủ nhận vai trò của công nghệ, mà để thấy rằng công tác giám sát kỷ luật Đảng cần phải có những bước chuyển mình mạnh mẽ về tư duy và phương pháp. Nếu công cụ tham nhũng đã nâng cấp lên chuẩn 4.0 thì công cụ kiểm tra, giám sát không thể dừng lại ở tư duy quản lý của thời kỳ tiền số.

Công nghệ và pháp luật phải cùng nâng cấp

Để giải bài toán này, trước hết cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý về tài sản số và đưa tài sản mã hóa vào danh mục tài sản bắt buộc phải kê khai đối với cán bộ, đảng viên. Cần có hướng dẫn chi tiết về cơ chế tự giác kê khai, trong đó quy định rõ việc sở hữu các tài khoản trên các sàn giao dịch, các địa chỉ ví cá nhân và nghĩa vụ giải trình nguồn gốc dòng tiền khi chuyển đổi từ tiền pháp định sang tiền mã hóa. Sự minh bạch phải được bắt đầu từ tính tự giác, nhưng phải được bảo đảm bằng các chế tài xử lý nghiêm khắc đối với hành vi cố tình giấu giếm.

Bên cạnh đó, năng lực của các cơ quan kiểm tra, thanh tra và điều tra cần được nâng cấp tương xứng. Việc ứng dụng công nghệ phân tích chuỗi khối, sử dụng các công cụ phần mềm chuyên dụng để truy vết dòng tiền và hợp tác quốc tế với các tổ chức phòng chống rửa tiền xuyên biên giới là đòi hỏi cấp thiết. Các cơ quan quản lý cần phối hợp chặt chẽ với các tổ chức tài chính, các cổng thanh toán để kiểm soát dòng tiền ở hai đầu điểm vào và điểm ra, nơi tiền pháp định được chuyển đổi thành tài sản mã hóa và ngược lại. Đây chính là mắt xích quan trọng nhất để phát hiện các dấu hiệu bất thường trong thu nhập và tài sản của cán bộ.

Tuy nhiên, mọi công cụ công nghệ hay quy định pháp lý dù tiên tiến đến đâu cũng chỉ là phần ngọn. Phần gốc của vấn đề vẫn nằm ở công tác quản lý con người và sự giám sát của quần chúng nhân dân. Khi tài sản mã hóa có thể ẩn giấu trên mạng, thì sự bất minh trong mức sống, sự chênh lệch giữa thu nhập chính thức và mức tiêu dùng thực tế trong đời thực vẫn là những dấu hiệu không thể che đậy. Việc kiểm tra, giám sát biến động tài sản của đảng viên cần được kết hợp hài hòa giữa kiểm tra bản kê khai trên giấy, phân tích dữ liệu trên mạng và giám sát thực tế từ địa bàn, nơi sinh sống và làm việc.

Sự kiên quyết trong Quy định 19 điều Đảng viên không được làm là nhát búa đập tan những tư tưởng lệch lạc, tham vọng bất chính. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng ngày, cuộc chiến giữ gìn sự trong sạch của Đảng đòi hỏi một tầm nhìn mới, chủ động nhận diện các rủi ro từ tài sản mã hóa để xây dựng một hàng rào kỹ thuật và pháp lý đủ vững chắc. Chỉ khi kiểm soát được mọi ngóc ngách của dòng tiền bất minh, dù nó tồn tại ở dạng tiền mặt, bất động sản hay những chuỗi mã hóa vô hình trên không gian mạng, niềm tin của nhân dân vào sự minh bạch và kỷ cương của Đảng mới tiếp tục được củng cố bền vững.

Lê Thọ Bình