Người lao động mất việc do AI và robot đang thành hiện thực ở Trung Quốc

Trong khi Bắc Kinh xem AI là động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế, ngày càng nhiều người lao động lại lo ngại công nghệ này đang đe dọa sinh kế của họ. Từ các tài xế taxi, lao động tự do đến nhân viên sáng tạo, nỗi sợ bị AI thay thế đang trở thành chủ đề nóng trong bối cảnh thị trường việc làm Trung Quốc vốn đã chịu nhiều áp lực.

Taxi không người lái và nỗi lo của hàng triệu người lao động tự do

Trên những tuyến phố đông đúc của thành phố Vũ Hán, xe taxi tự lái Apollo Go do tập đoàn Baidu phát triển đã trở thành biểu tượng cho tham vọng AI của Trung Quốc. Tuy nhiên, với nhiều tài xế taxi truyền thống, đây lại là biểu tượng của nguy cơ mất việc.

Tháng 3 vừa qua, hàng loạt xe Apollo Go bất ngờ gặp sự cố hệ thống, dừng giữa đường và khiến nhiều hành khách mắc kẹt trong nhiều giờ. Sau sự cố, toàn bộ đội xe robotaxi phải tạm ngừng hoạt động trong nhiều tháng để phục vụ điều tra.

Đối với tài xế Yao Xinnong, 45 tuổi, sự cố này lại mang đến một khoảng thời gian hiếm hoi dễ thở. Thu nhập của ông, vốn giảm khoảng 40% kể từ khi Apollo Go được đưa vào vận hành năm 2022, đã tăng trở lại khi khách hàng quay về sử dụng taxi truyền thống. "Tôi thực sự không thích chúng. Tác động của robotaxi là rất lớn", ông chia sẻ.

Câu chuyện của Yao phản ánh tâm trạng chung của nhiều tài xế tại Vũ Hán, nơi được xem là một trong những thành phố thử nghiệm xe tự lái lớn nhất Trung Quốc.

Trong vài năm qua, khi thị trường bất động sản suy giảm, ngành giáo dục tư nhân bị siết chặt và nhiều lĩnh vực tăng trưởng chậm lại, không ít người đã chuyển sang chạy xe công nghệ hoặc taxi để kiếm sống.

Tuy nhiên, chính nhóm lao động này hiện lại trở thành đối tượng chịu tác động trực tiếp từ AI. Một nữ tài xế tại Vũ Hán thẳng thắn cho rằng nếu chính quyền thực sự quan tâm đến người lao động thì Apollo Go đã không được triển khai rộng rãi.

"Nếu mọi thứ tiếp tục như thế này, khoa học và công nghệ có thể phát triển rất nhanh, nhưng những người bình thường như chúng tôi sẽ không còn chỗ để tồn tại", bà nói.

Năm 2024, nhiều tài xế taxi tại Vũ Hán đã xuống đường phản đối việc mở rộng robotaxi. Một công ty taxi địa phương thậm chí còn than vãn chính sách của chính quyền khi cho phép mở rộng xe tự lái. Trong bức thư gửi cơ quan chức năng, doanh nghiệp này cho rằng việc triển khai xe tự hành đang để công nghệ độc chiếm nguồn lực và lấy đi sinh kế của những người lao động ở tầng lớp thấp nhất trong xã hội.

Những lo ngại này xuất hiện trong hoàn cảnh thị trường lao động Trung Quốc ngày càng mong manh. Theo một tổ chức nghiên cứu, số lao động làm việc theo hình thức linh hoạt hoặc "gig economy" sẽ tăng lên khoảng 320 triệu người trong năm nay, gấp đôi so với năm 2019 và tương đương khoảng 44% lực lượng lao động cả nước.

AI mở ra cơ hội mới nhưng cũng khiến người lao động trí thức bất an

Không chỉ lao động phổ thông, làn sóng AI cũng đang lan mạnh vào các ngành nghề vốn được xem là ít có nguy cơ bị tự động hóa. Trong ngành điện ảnh, Tian Zemin, một nhà quay phim có gần 20 năm kinh nghiệm cho biết ông gần như mất việc sau khi các công cụ AI tạo video phát triển quá nhanh.

Trên mạng xã hội, ông chia sẻ rằng mình đã dành sáu năm để trở thành một nhà quay phim chuyên nghiệp nhưng cuối cùng lại bị thay thế bởi một phần mềm.

Theo Tian, chỉ trong vòng một năm, AI đã tiến bộ với tốc độ khiến nhiều người trong ngành không kịp thích nghi. Nếu trước đây các nhân vật do AI tạo ra còn thiếu tự nhiên thì hiện nay chúng đã có thể tạo ra những bản sao kĩ thuật số đủ sức tham gia các bộ phim dài.

Thu nhập của Tian với tư cách lao động tự do hiện chỉ còn khoảng 40% so với năm 2019. Nhiều đồng nghiệp của ông cũng đang rơi vào tình trạng tương tự khi các hãng phim chuyển sang sử dụng AI trong nhiều công đoạn sản xuất.

Không chỉ ngành điện ảnh, nhiều doanh nghiệp tại Trung Quốc cũng bắt đầu thay thế nhân viên văn phòng bằng các hệ thống AI trong những công việc như chăm sóc khách hàng, thiết kế, biên tập hay xử lý dữ liệu.

Một số tòa án Trung Quốc gần đây đã ra phán quyết buộc doanh nghiệp bồi thường cho nhân viên bị sa thải để thay bằng AI. Tuy nhiên, nhiều người lao động cho rằng vấn đề lớn hơn là họ sẽ ngày càng khó tìm được việc làm mới khi doanh nghiệp ưu tiên tự động hóa.

Điều đáng chú ý là chính quyền Trung Quốc cũng bắt đầu thay đổi cách tiếp cận. Tại Hội nghị AI Thế giới tổ chức ở Thượng Hải hồi tháng 7, Chủ tịch Tập Cận Bình khẳng định AI cần trở thành động lực thúc đẩy thịnh vượng chung và an ninh chung. Sau giai đoạn tập trung thúc đẩy phát triển AI, Bắc Kinh hiện bắt đầu nhấn mạnh nhiều hơn đến yếu tố con người.

Một bài xã luận trên tờ Workers' Daily (cơ quan ngôn luận của Tổng Công hội Trung Quốc) cảnh báo quyền lợi việc làm đang đối mặt với những thách thức mới trong kỉ nguyên AI, đồng thời cho rằng các quy định lao động truyền thống đang va chạm với tốc độ phát triển của công nghệ. Chính phủ Trung Quốc cũng cam kết sẽ có các biện pháp toàn diện nhằm ứng phó với tác động của AI đối với thị trường việc làm.

Theo chuyên gia công nghệ Selina Xu, sau thành công của mô hình AI DeepSeek, Bắc Kinh từng rất quyết liệt trong việc thúc đẩy AI. Tuy nhiên, các hướng dẫn chính sách gần đây đã chuyển trọng tâm sang việc sử dụng AI để tạo thêm việc làm và bảo đảm cách tiếp cận "lấy con người làm trung tâm".

Giới phân tích nhận định Trung Quốc có lợi thế hơn nhiều quốc gia khác trong việc giảm tác động tiêu cực của AI nhờ khả năng điều tiết mạnh khu vực doanh nghiệp. Chính phủ có thể yêu cầu các công ty duy trì tỷ lệ tuyển dụng hoặc triển khai các chương trình đào tạo lại lao động.

Dù vậy, với nhiều người như Tian Zemin, những biện pháp này có thể đến quá muộn. "Chúng tôi có thể bị thay thế bất cứ lúc nào. Có lẽ điều duy nhất có thể làm là thích nghi nhanh nhất có thể và tìm ra những công việc mà AI chưa thể thay thế. Nhưng khoảng không gian đó đang ngày càng thu hẹp", ông nói.

Bùi Tú