Tháo gỡ điểm nghẽn thương mại hóa công nghệ lượng tử ra sao?
Để đưa công nghệ lượng tử từ phòng thí nghiệm ra thị trường, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) triển khai đồng bộ cơ chế Sandbox và khung pháp lí đặt hàng đột phá.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức bứt phá toàn cầu, các lĩnh vực công nghệ tiên phong đang đứng trước những cơ hội và thách thức chưa từng có.
Đặc biệt, việc thu hẹp khoảng cách từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ra thị trường thực tế đối với các ngành kĩ thuật phức tạp như công nghệ lượng tử đang trở thành bài toán cấp thiết đặt ra cho cơ quan quản lí nhà nước.
Để giải quyết triệt để những vướng mắc này, Một Thế Giới đã có trao đổi với các đơn vị có liên quan, trực thuộc Bộ KH&CN nhằm làm rõ những định hướng chính sách, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cũng như phương thức vận hành các mô hình đặt hàng nghiên cứu trong thời gian tới.
Nhằm giải quyết khoảng cách từ phòng thí nghiệm ra thị trường đối với một lĩnh vực phức tạp như công nghệ tiên tiến này, Bộ KH&CN đang dự tính triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) ra sao? Cơ chế "đặt hàng" trực tiếp từ Nhà nước đối với các nhóm nghiên cứu mạnh sẽ được vận hành thế nào theo các khung pháp lí hiện hành để tháo gỡ vướng mắc thương mại hóa sản phẩm? Các câu hỏi này đã được Cục Đổi mới sáng tạo và Quỹ Phát triển Khoa học và công nghệ Quốc gia trả lời.
Hành lang pháp lí và giới hạn không gian, thời gian
Ông Chu Thúc Đạt, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo cho biết, khung pháp lí chung điều chỉnh cơ chế Sandbox đối với các công nghệ mới như công nghệ lượng tử được quy định tại Mục 2 Chương II (từ Điều 21 đến Điều 23) của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Cụ thể, cơ quan có thẩm quyền cho phép thử nghiệm công nghệ mới trong điều kiện thực tế có giới hạn về phạm vi, không gian và thời gian (không quá 03 năm, gia hạn 01 lần).
Bên cạnh đó, tổ chức và cá nhân tham gia thử nghiệm nếu tuân thủ đầy đủ quy định sẽ được miễn trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại gây ra cho Nhà nước, đồng thời được loại trừ trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự.
Tổ chức thử nghiệm có trách nhiệm quản lí rủi ro, bảo mật dữ liệu và bồi thường thiệt hại dân sự cho các bên liên quan (ngoài Nhà nước) nếu có sự cố xảy ra. Việc triển khai thực tế sẽ được áp dụng với quy định của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và các Nghị định của Chính phủ trong các ngành, lĩnh vực cụ thể (như lĩnh vực công nghệ số, dữ liệu, ngân hàng) tùy thuộc vào phạm vi ứng dụng.
Ngoài ra, tại khoản 6 Điều 21 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng đã quy định căn cứ vào yêu cầu quản lí thực tiễn của từng ngành, lĩnh vực, Chính phủ được ban hành văn bản quy định chi tiết nội dung thử nghiệm có kiểm soát và các nội dung cần thiết để xử lí các vấn đề phát sinh khác với luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Quốc hội tại phiên họp, kì họp gần nhất.
Ông Đạt nhấn mạnh, do đó, dựa trên việc ứng dụng công nghệ lượng tử trong các ngành, lĩnh vực cụ thể, bộ quản lí chuyên ngành căn cứ theo yêu cầu thực tiễn đề xuất Chính phủ ban hành văn bản quy định chi tiết nội dung thử nghiệm có kiểm soát.
Chuyển dịch tư duy quản lí và nguyên tắc vận hành cơ chế Sandbox
Ông Lê Đình Hanh, Phó Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và công nghệ Quốc gia nhấn mạnh, nhằm rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu phát triển đến thương mại hóa sản phẩm trong các lĩnh vực công nghệ cao và phức tạp như công nghệ lượng tử, Bộ KH&CN tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp thể chế đột phá dựa trên hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã được Quốc hội thông qua. Cụ thể:
.png)
Cơ chế Sandbox vận hành theo nguyên tắc chuyển dịch tư duy quản lí từ "kiểm soát thủ tục, triệt tiêu rủi ro" sang "quản trị rủi ro có kiểm soát", cho phép doanh nghiệp và tổ chức khoa học và công nghệ thử nghiệm sản phẩm, giải pháp, mô hình kinh doanh tích hợp khi chưa có quy chuẩn, tiêu chuẩn kĩ thuật tương ứng.
Khung pháp lí này quy định cụ thể cơ chế khoanh vùng trách nhiệm pháp lí và bảo hộ rủi ro chấp nhận được trong quá trình thử nghiệm, tạo môi trường an toàn về mặt pháp lí để kích thích hoạt động đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp sáng tạo.
Tiêu chí nhân lực và điều kiện giao nhiệm vụ trực tiếp đối với nhóm nghiên cứu mạnh
Liên quan đến cơ chế "đặt hàng" trực tiếp từ Nhà nước đối với các nhóm nghiên cứu mạnh, ông Hanh cho hay: Các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo do Nhà nước đặt hàng sẽ được tuyển chọn hoặc giao trực tiếp cho tổ chức, doanh nghiệp có đủ điều kiện về nhân lực, chuyên môn và trang thiết bị để thực hiện.
Đối với nhóm nghiên cứu mạnh do cơ sở giáo dục đại học thành lập phải có ít nhất 05 thành viên, trong đó trưởng nhóm là giảng viên cơ hữu và ít nhất 04 thành viên chủ chốt. Trưởng nhóm phải là nhà khoa học xuất sắc, có trình độ cao, uy tín và ảnh hưởng học thuật đạt trình độ khu vực và quốc tế trong lĩnh vực chuyên môn. Nhóm nghiên cứu mạnh chính là nhân lực của tổ chức, cơ sở giáo dục đại học.
Ông Hanh nhấn mạnh, "theo đó Nhà nước không thực hiện đặt hàng trực tiếp đối với nhóm nghiên cứu mạnh."
Nhà nước chỉ giao trực tiếp nhiệm vụ trong trường hợp triển khai nhiệm vụ cấp bách phục vụ mục tiêu bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc gia; khắc phục hoặc xử lí kịp thời hậu quả do thiên tai, thảm họa, dịch bệnh, hỏa hoạn, tai nạn bất ngờ, sự cố hoặc sự kiện bất khả kháng khác; phòng, chống thiên tai, thảm họa, dịch bệnh; bảo vệ tính mạng của người dân; bảo vệ lợi ích của Nhà nước hoặc lợi ích của cộng đồng.
Đối với các nhiệm vụ đặt hàng yêu cầu Nhà nước nắm giữ quyền quản lí, sử dụng, quyền sở hữu kết quả để phục vụ lợi ích chung, cơ quan đặt hàng có trách nhiệm tiếp nhận và quyết định việc quản lí, sử dụng kết quả đó.
Phân chia lợi nhuận và cơ chế hậu kiểm trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu công nghệ lượng tử
Cũng theo ông Hanh, để giải quyết triệt để vướng mắc trong thương mại hóa, tổ chức chủ trì thực hiện nhiệm vụ được Nhà nước tự động giao quyền quản lí, sử dụng, quyền sở hữu kết quả nhiệm vụ và tài sản trang bị từ ngân sách nhà nước mà không phải thực hiện thủ tục giao quyền hay bồi hoàn giá trị/chi phí cho Nhà nước.
Tổ chức được tự chủ, tự quyết định phương án, hình thức (cho thuê, bán, chuyển nhượng, góp vốn, hợp tác liên doanh), xác định giá thương mại hóa và phân chia lợi nhuận thu được. Công tác quản lí nhà nước áp dụng chủ yếu theo nguyên tắc hậu kiểm, đồng thời áp dụng cơ chế chấp nhận rủi ro đối với những thiệt hại gây ra cho Nhà nước nếu đã tuân thủ đúng quy định và không vi phạm pháp luật.
Bên cạnh đó, tổ chức, cá nhân đóng góp tài sản, tài chính để thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo là chủ sở hữu kết quả tương ứng với tỉ lệ đóng góp theo thỏa thuận. Đối với việc thương mại hóa theo hình thức hợp tác, liên doanh, liên kết, các bên phải lập thành hợp đồng bao gồm các nội dung cơ bản về thời gian thực hiện, quyền và nghĩa vụ của các bên, phương án hợp tác cùng thỏa thuận phân chia lợi nhuận cụ thể và các điều khoản cần thiết khác.