Nước thải bủa vây kênh rạch TP.HCM, giải pháp nào để xử lý tận gốc?

Dọc nhiều tuyến kênh rạch tại TP.HCM, tình trạng nước đen, rác nổi và mùi hôi vẫn xuất hiện dù thành phố đã đầu tư hàng loạt dự án cải tạo môi trường.

Kênh 19 Tháng 5, kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, các đoạn kênh dọc đường Lò Gốm hay khu vực bờ Bắc sông Chùa là những nơi được người dân phản ánh nhiều trong những tháng đầu năm 2026.

Điểm chung tại các khu vực này là dòng chảy chậm, rác và lục bình tích tụ. Nước thải từ cống thoát nước khu dân cư tiếp tục chảy xuống kênh. Khi nắng nóng hoặc thủy triều xuống thấp, bùn và nước đen lộ ra, kéo theo mùi hôi lan vào nhà dân.

Nước thải kênh rạch TP.HCM ảnh hưởng từng bữa ăn, giấc ngủ

Tại kênh 19 Tháng 5, đoạn qua các phường Tây Thạnh, Tân Sơn Nhì và Bình Hưng Hòa, rác sinh hoạt từng phủ thành mảng lớn trên mặt nước. Nước dưới kênh có màu đen, nhiều đoạn xuất hiện bọt và váng.

Bà Nguyễn Thị Hảo (62 tuổi), sống gần tuyến kênh cho biết nước có thời điểm chuyển sang màu trắng đục, giống nước thải từ khu vực phía thượng nguồn chảy về. Bà Hảo lo ngại tình trạng ô nhiễm kéo dài không chỉ gây mùi mà còn tác động đến sức khỏe các hộ dân hai bên bờ.

“Mùi hôi thường nặng hơn vào buổi trưa, khi trời nắng và mực nước xuống thấp. Tôi phải đóng cửa, hạn chế sinh hoạt phía trước nhà. Việc ăn uống, buôn bán hoặc nghỉ ngơi đều bị ảnh hưởng”, bà Hảo nói.

Đến cuối tháng 7/2026, rác vẫn tiếp tục dồn về đoạn cuối nguồn thuộc phường Bình Hưng Hòa. UBND phường xác định nguyên nhân do tuyến kênh đi qua nhiều địa bàn, trong khi Bình Hưng Hòa nằm cuối nguồn nên tiếp nhận phần lớn lượng rác trôi từ phía trên xuống.

Tình trạng tương tự xuất hiện tại kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, một trong những tuyến kênh từng được cải tạo lớn nhất TP.HCM. Những tháng đầu năm 2026, nhiều đoạn qua khu vực Tân Sơn Hòa và Tân Sơn Nhất xuất hiện rác, lục bình, nước đen và mùi hôi.

Người dân phản ánh nước thải từ các miệng cống cuốn theo rác đổ xuống kênh. Khi nước ròng, lượng rác bị giữ lại tại các đoạn dòng chảy hẹp, gây ô nhiễm cục bộ.

Một số người sống ven kênh lo rác và nước tù đọng tạo điều kiện cho muỗi phát sinh, nhất là trong mùa mưa. Họ đề nghị việc vớt rác phải được thực hiện thường xuyên, thay vì chỉ xử lí sau khi rác đã phủ dày trên mặt nước.

Tại đoạn kênh dọc đường Lò Gốm, qua địa bàn các phường Bình Tiên và Bình Phú, rác từ nhiều nơi cũng từng trôi về, ùn lại thành từng mảng. Nước từ các cống thoát đổ trực tiếp xuống kênh khiến dòng nước chuyển đen và bốc mùi khi trời nắng.

Ở khu vực bờ Bắc sông Chùa, rác sinh hoạt, cỏ dại và lục bình từng phủ kín nhiều đoạn mặt nước. Dòng chảy bị thu hẹp, nước tù đọng và muỗi xuất hiện nhiều, ảnh hưởng đến người dân sống sát mép kênh.

Thực tế cho thấy ô nhiễm tại kênh rạch TP.HCM không chỉ đến từ rác. Phần khó xử lí hơn nằm dưới mặt nước, gồm nước thải sinh hoạt chưa được thu gom, nước từ hệ thống cống chung và các nguồn xả phân tán trong khu dân cư.

Theo ông Nguyễn Tuấn Vĩnh (67 tuổi, ngụ tại đường Lò Gốm), việc vớt rác có thể làm mặt kênh sạch hơn trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, nếu nước thải vẫn tiếp tục chảy xuống, màu nước và mùi hôi khó được cải thiện lâu dài.

Xử lý nước thải kênh rạch TP.HCM vẫn là bài toán dài hạn

Lí giải tình trạng kênh 19 Tháng 5 thường xuyên tái ô nhiễm, bà Phạm Thị Ngọc Diệu, Phó chủ tịch UBND phường Bình Hưng Hòa, cho biết hạ tầng giao thông dọc tuyến chưa được đầu tư đồng bộ. Điều này gây khó khăn cho việc tuần tra, phát hiện vi phạm và tổ chức thu gom rác.

Theo bà Diệu, ý thức bảo vệ môi trường của một bộ phận người dân và các hộ buôn bán dọc đường 26 Tháng 3 còn hạn chế. Tình trạng bỏ rác không đúng nơi quy định vẫn xảy ra, khiến rác tiếp tục trôi xuống kênh.

UBND phường Bình Hưng Hòa cho biết địa phương sẽ tăng cường tuần tra, lắp camera tại các điểm thường xuyên phát sinh rác và sử dụng hình ảnh để xác định người vi phạm. Phường cũng kiến nghị đơn vị quản lí tăng tần suất nạo vét, vớt rác và vệ sinh toàn tuyến, nhất là đoạn cuối nguồn.

Qua kiểm tra, địa phương chưa phát hiện doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh xả nước thải công nghiệp chưa qua xử lí vào kênh 19 Tháng 5. Tuy nhiên, kết quả này chưa giải quyết được nguồn nước thải sinh hoạt đang theo hệ thống thoát nước chung chảy xuống kênh.

Đây là khoảng trống lớn trong quá trình cải tạo kênh rạch. Một tuyến kênh có thể được nạo vét, kè bờ và mở đường hai bên, nhưng nếu hệ thống cống bao và nhà máy xử lý nước thải chưa hoàn chỉnh, dòng kênh vẫn phải tiếp nhận nước bẩn.

Đầu tư thêm nhà máy xử lí nước thải, xử lí dứt điểm điểm ô nhiễm

Ông Nguyễn Toàn Thắng, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, cho biết thành phố hiện phát sinh khoảng 1,7 triệu m³ nước thải mỗi ngày. Sau hợp nhất, TP.HCM có ba nhà máy xử lí nước thải dùng chung và dự kiến đầu tư thêm nhiều nhà máy bằng nguồn vốn công kết hợp vốn tư. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 thu gom, xử lí tập trung 80% nước thải đô thị, đồng thời đầu tư hệ thống thu gom và cải tạo sông, kênh, rạch.

Liên quan tình trạng rác tồn đọng, ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, cho biết Sở đã yêu cầu UBND cấp xã xử lí dứt điểm các khu vực ô nhiễm, không để đất trống trở thành nơi đổ rác. Các địa phương phải tăng giám sát, lắp camera và xử lí hành vi xả rác không đúng quy định. Từ ngày 1/1/2026, UBND cấp xã chịu trách nhiệm bảo đảm vệ sinh công cộng, trong đó có việc vớt chất thải trên sông, kênh, rạch.

Tháng 6/2026, Sở Xây dựng TP.HCM yêu cầu các phường, xã, đặc khu rà soát hiện trạng thoát nước, tình hình đấu nối và khả năng thu gom nước thải trên địa bàn. Các đơn vị quản lí dự án phải cập nhật tiến độ những công trình thu gom, xử lý nước thải đang triển khai hoặc dự kiến đầu tư trong giai đoạn 2026 – 2030.

Mục tiêu đến năm 2030 của thành phố là thu gom khoảng 80% nước thải đô thị. Tuy nhiên, tỉ lệ nước thải được xử lí đạt quy chuẩn dự kiến mới ở mức khoảng 40 – 45%.

TP.HCM đang kì vọng Nhà máy xử lí nước thải Nhiêu Lộc – Thị Nghè góp phần cải thiện tình trạng này. Công trình có công suất thiết kế 480.000m³ mỗi ngày đêm, tiếp nhận nước thải từ lưu vực Nhiêu Lộc – Thị Nghè trước khi xả ra môi trường. Tuy nhiên, tiến độ dự án từng nhiều lần điều chỉnh và thành phố đặt mục tiêu đưa công trình vào vận hành thử trong năm 2026.

Cùng với các nhà máy xử lí tập trung, thành phố còn phải hoàn thiện cống bao, hệ thống đấu nối từ nhà dân và mạng lưới thoát nước tại từng khu vực. Nếu chỉ xây nhà máy nhưng nước thải không được dẫn về đầy đủ, hiệu quả xử lí sẽ không đạt như thiết kế.

Một vấn đề khác là trách nhiệm quản lí bị chia theo địa bàn và đơn vị. Một tuyến kênh có thể đi qua nhiều phường, trong khi việc quản lí mặt nước, thu gom rác, duy tu bờ kè và kiểm soát nguồn thải thuộc các cơ quan khác nhau.

Các giải pháp cho thấy việc làm sạch kênh rạch phải được thực hiện đồng thời ở hai khâu: thu gom, xử lí nước thải trước khi đổ ra môi trường và ngăn rác tiếp tục phát sinh trên toàn lưu vực.

Nguyễn Tuyết