Chuyến thăm các công ty AI Trung Quốc hé lộ cuộc chiến giành quyền lực mềm toàn cầu

Bên trong khu triển lãm của một viện nghiên cứu AI tại thành phố Thượng Hải (Trung Quốc), một tấm bản đồ vẽ bằng mực tàu phủ kín cả bức tường lập tức thu hút sự chú ý.

Đó là một “bản đồ AI”, với các hãng sản xuất chip được ví như những ngọn núi trên các hòn đảo; các thuật toán được thể hiện bằng những dãy núi gồ ghề; những vấn đề như quyền riêng tư, tính công bằng và khả năng máy móc có ý thức lại nằm ở rìa bản đồ, giống những hòn đảo chưa được khám phá.

Phóng viên Wency Chen của trang SCMP cùng các vị khách nước ngoài cúi sát lại, lần theo từng nét cọ.

“Vì sao chip của Huawei lại được đặt ngay tại cửa sông? Tại sao đạo đức AI lại được vẽ thành hai đỉnh núi?”, một người hỏi.

Nhân viên của viện nghiên cứu AI nhiều lần nhắc chúng tôi rằng đây chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, không phải tuyên bố chính thức về thực tế.

Viện nghiên cứu này là một trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp do chính quyền địa phương Thượng Hải hậu thuẫn, được thành lập nhằm kết nối nghiên cứu học thuật với ứng dụng thương mại. Nơi đây dường như rất chú trọng đến yếu tố trình diễn. Ngay cả lối vào cũng mang thông điệp riêng: Muốn mở cửa, khách tham quan phải áp lòng bàn tay lên một chip silicon khổng lồ phát sáng, sau đó các cánh cửa mới từ từ mở ra.

Tuy nhiên, sau chuyến thăm gần đây tới các phòng thí nghiệm, hãng công nghệ, viện nghiên cứu ở thành phố Thượng Hải và Hàng Châu, Wency Chen nhận ra tấm bản đồ vẽ bằng mực tàu ấy không chỉ đơn thuần là tác phẩm nghệ thuật, mà còn thể hiện rõ tham vọng của Trung Quốc.

Vượt xa cuộc đua về chip, mô hình AI hay điểm số trên các bài kiểm chuẩn, cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung giờ đây đang trở thành cuộc đấu tranh giành quyền lực mềm. Mục tiêu tối thượng không chỉ là sở hữu công nghệ AI tiên tiến, mà còn là quyền quyết định luật chơi, định hình các chuẩn mực đạo đức và tạo dựng ảnh hưởng trên toàn thế giới.

Nói ngắn gọn, đây là cuộc chiến xem ai sẽ là người được quyền vẽ bản đồ.

Cuộc chiến giành ảnh hưởng về AI

Cuộc cạnh tranh ảnh hưởng này được thể hiện rõ qua việc ra mắt Tổ chức Hợp tác Trí tuệ nhân tạo Thế giới (WAICO) vào ngày 16/7. Đây là một sáng kiến quốc tế mới được Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ủng hộ, hướng tới Global South (nhóm các nước đang phát triển) với cam kết về một hệ sinh thái công nghệ cởi mở và bình đẳng hơn.

Trong ngày 17/7, startup Moonshot AI (có trụ sở tại thủ đô Bắc Kinh) tung ra mô hình AI trọng số mở Kimi K3 có tới 2.800 tỉ tham số. Moonshot AI gọi Kimi K3 là mô hình AI trọng số mở lớn nhất thế giới, có hiệu năng tiệm cận Claude Fable 5 của Anthropic và GPT-5.6 Sol của OpenAI. Điều này làm dấy lên lo ngại tại Thung lũng Silicon rằng khoảng cách giữa AI Trung Quốc và Mỹ đã được rút ngắn xuống chỉ còn vài tuần thay vì vài tháng, cũng như cuộc tranh luận gay gắt về rủi ro an ninh của AI trọng số mở.

Trong lúc các cường quốc đối đầu, những nhà nghiên cứu trực tiếp làm việc ở lĩnh vực này phải tìm cách vượt qua ranh giới ngày càng rõ nét.

“Việc một mô hình AI có mở hay không không phải là yếu tố quan trọng nhất khi đánh giá rủi ro AI”, Dai Jiarun, trợ lý giáo sư tại Đại học Phúc Đán và đồng sáng lập Nuwa Frontier AI Safety Lab, nhận định.

Nuwa Frontier AI Safety Lab là phòng thí nghiệm nghiên cứu an toàn AI, tập trung vào việc đánh giá các mô hình AI tiên tiến và nghiên cứu cách kiểm soát rủi ro của chúng.

Theo Dai Jiarun, điều quan trọng hơn là mô hình AI có thể làm được gì, chi phí triển khai ra sao và ai được quyền tiếp cận nó. Nuwa Frontier AI Safety Lab đang xây dựng hạ tầng đánh giá AI độc lập từ bên thứ ba.

Dai Jiarun lưu ý rằng các mô hình AI có trọng số mở vẫn cần những hệ thống máy tính đắt đỏ để vận hành. Trong khi đó, các đối tượng có mục đích xấu vẫn có thể khai thác những mô hình AI nguồn đóng mạnh mẽ thông qua API (giao diện lập trình ứng dụng).

Tuy nhiên, khi các biện pháp kiểm soát dữ liệu xuyên biên giới ngày càng chặt chẽ và quyền tiếp cận các mô hình AI bị hạn chế, việc các bên thiếu hợp tác đang dần trở thành điều bình thường, kéo theo những hệ quả nghiêm trọng.

Các nhà nghiên cứu tại Nuwa Frontier AI Safety Lab cảnh báo rằng sự chia rẽ trong cộng đồng AI toàn cầu sẽ làm suy yếu các tiêu chuẩn chung, bộ kiểm chuẩn và dữ liệu thực tế cần thiết để quản lý AI một cách an toàn.

Cuộc cạnh tranh cũng tác động đến nhân tài

Sự chia rẽ này cũng đang ảnh hưởng rõ rệt đến việc thu hút và giữ chân nhân tài. Tại một trường đại học, vị giáo sư nổi tiếng từng dành phần lớn sự nghiệp làm việc ở nước ngoài cho biết ông quyết định trở về Trung Quốc một phần vì các nghiên cứu sinh nước này ngày càng gặp khó khăn trong việc xin thị thực tại các quốc gia phương Tây. Các chuyến thăm và trao đổi học thuật giữa các nhà nghiên cứu Mỹ và Trung Quốc cũng trở nên “nhạy cảm và khó khăn hơn”.

Đối thoại cấp cao giữa hai nước vẫn diễn ra không thường xuyên. Theo Tổng thống Mỹ Donald Trump, hai siêu cường dự kiến tổ chức các cuộc đàm phán chính thức về AI vào tháng 9.

Về phần mình, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết nước này sẵn sàng hợp tác với Mỹ để “thực hiện nhận thức chung quan trọng mà hai nhà lãnh đạo đã đạt được” về AI.

Trung Quốc xây dựng khung quản lý AI riêng

Khi phải đối phó với căng thẳng bên ngoài, Trung Quốc đang nhanh chóng xây dựng hệ thống quy định và quản lý AI trong nước.

Giới học thuật, doanh nghiệp và các cơ quan nhà nước đang phối hợp chặt chẽ, cố gắng theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.

“Quy trình hoạch định chính sách của Trung Quốc không phải là một chiếc hộp đen”, ông Yao Xu, Tổng thư ký Trung tâm Quản trị Đổi mới AI Toàn cầu - tổ chức nghiên cứu trực thuộc Đại học Phúc Đán, cho biết.

Theo ông, trước khi ban hành các quy định mới, các nhà hoạch định chính sách chủ động tham khảo ý kiến của các chuyên gia và doanh nghiệp trong ngành. Các viện nghiên cứu đóng vai trò cầu nối giữa chính phủ và doanh nghiệp.

Tại khuôn viên rộng lớn của Ant Group ở thành phố Hàng Châu, cách tiếp cận này được thể hiện khá rõ. Hãng công nghệ tài chính này đang ứng dụng AI vào các lĩnh vực như thanh toán và chăm sóc sức khỏe, nhưng đồng thời phải tuân thủ những yêu cầu kiểm soát rủi ro nghiêm ngặt.

“Chúng tôi quản lý AI thông qua quá trình phát triển, đồng thời thúc đẩy phát triển thông qua quản lý”, Wang Weiqiang, người đứng đầu nhóm an toàn mô hình AI của Ant Group, cho hay. Ông nói các lĩnh vực nhạy cảm như tài chính và y tế đòi hỏi hệ thống kiểm soát rủi ro đặc biệt chặt chẽ.

Ant Group là công ty liên kết của gã khổng lồ thương mại điện tử Alibaba.

Một đại diện trong ngành từng tham dự các cuộc họp xây dựng tiêu chuẩn AI cho biết các cuộc thảo luận thường diễn ra rất sôi nổi, thậm chí có lúc tranh luận gay gắt.

Theo SCMP, đây lại là dấu hiệu đáng khích lệ, cho thấy quá trình xây dựng tiêu chuẩn AI đang được các bên thực sự coi trọng.

Sơn Vân