GS. Đặng Văn NgữKì 1: Lựa chọn dấn thân và bản giao hưởng từ Tokyo đến Chiến khu Việt Bắc
Từ bỏ phòng thí nghiệm hiện đại và một tương lai khoa học sáng lạn tại Nhật Bản, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã mang theo lí tưởng và ống giống nấm quý giá vượt ngàn dặm về với chiến khu. Nơi núi rừng Việt Bắc gian khổ, lựa chọn dấn thân của ông đã làm nên những kì tích y học chấn động, cống hiến trọn vẹn cuộc đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.
LTS: Một Thế Giới trân trọng ra mắt tiểu mục Cuộc đời nhà khoa học.
Tại đây, bạn sẽ không thấy các báo cáo thành tích, mà sẽ gặp những con người và số phận chân thực và sinh động; những hành trình dấn thân dũng cảm và không thiếu trăn trở; những hi sinh thầm lặng, góc khuất mà lịch sử ít chiếu sáng tới; những biến cố làm thay đổi vận mệnh những con người đã dành cả đời để phụng sự tri thức.
Tiểu mục này là lời tri ân đến những người, bằng trí tuệ và nhân cách, đã và đang thắp lửa cho kỷ nguyên công nghệ.
Từ phòng thí nghiệm Đông Dương đến chân trời khoa học Tokyo
Năm 1943, bác sĩ Đặng Văn Ngữ - lúc bấy giờ là trưởng Labo thí nghiệm Kí sinh trùng tại trường Đại học Y Đông Dương - được chọn đi tu nghiệp tại Nhật Bản với tư cách phái viên. Với một trí thức trẻ người Việt Nam mang trong mình khát vọng hiểu biết sâu rộng, việc được đến một quốc gia có nền khoa học phát triển như Nhật Bản để tiếp cận các tiến bộ y học thế giới là một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp. Tại Tokyo, ông làm việc tại bộ môn kí sinh trùng thuộc Đại học Hoàng gia Tokyo dưới sự hướng dẫn trực tiếp của các giáo sư Nhật Bản nổi tiếng trong lĩnh vực vi trùng học và sinh hóa, tiêu biểu như Giáo sư M. Ota.
Sự cần mẫn, phương pháp làm việc khoa học, tư duy độc lập cùng khát vọng vươn lên đã giúp bác sĩ Đặng Văn Ngữ sớm giành được sự tín nhiệm từ đồng nghiệp và giới học thuật sở tại. Chỉ trong vài năm sinh sống và làm việc tại đây, ông đã tham gia nghiên cứu hàng loạt công trình quan trọng về vi khuẩn học và kí sinh trùng học.
Đặc biệt, ông đã tìm ra giống nấm sản xuất Penicillin và công bố bốn công trình khoa học có giá trị cao được ghi chép trong các tài liệu lịch sử y học, bao gồm: “Xác định loại nấm có tính kháng sinh cao”, “Xác định công thức kháng sinh nguyên Salmonella”, và “Đặc điểm tiến hóa của D. Mansoni”. Những thành tựu ban đầu ấy khẳng định năng lực chuyên môn vững vàng của ông trong môi trường khoa học quốc tế.
Trong suốt 9 năm học tập và làm việc tại Nhật Bản, ông được đồng bào Việt kiều tại đây tín nhiệm bầu làm Hội trưởng Hội Việt kiều yêu nước. Ông tích cực vận động bạn bè quốc tế, cộng đồng trí thức và kiều bào ủng hộ phong trào kháng chiến, giải phóng dân tộc ở trong nước. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, đứng trước ngã rẽ giữa việc tiếp tục thụ hưởng mức đãi ngộ cao tại xứ người hay trở về chung gian khó với đồng bào, lựa chọn dấn thân đã trở thành kim chỉ nam tuyệt đối cho mọi quyết định của cuộc đời ông.
Tôi quyết định về với kháng chiến, tình hình thi đua sôi nổi trong nước, và nhất là biết rằng ở Thái Lan có nhiều Việt kiều. Tôi quyết định về với kháng chiến bằng đường Thái Lan.
Trích tự thuật của GS. Đặng Văn Ngữ viết năm 1954 tại Việt Bắc
Hành trình vượt ngàn dặm mang mầm sự sống về chiến khu
Cuối năm 1949, sau nhiều trăn trở tìm đường về nước, GS. Đặng Văn Ngữ chính thức rời Nhật Bản, vượt qua muôn trùng hiểm nguy để trở về quê hương tham gia kháng chiến chống Pháp. Trong bản tự thuật năm 1952 được lưu trữ trong hồ sơ khoa học, ông ghi rõ: “Về nước tham gia kháng chiến, tôi mang theo hai bộ quần áo và một ống giống nấm Penicillin”. Hành trang ấy vô cùng giản dị về vật chất nhưng lại chứa đựng giá trị vô giá về tinh thần và khoa học, là mầm mống kháng sinh quý hiếm mà ông cất công gìn giữ qua cả hải trình dài.
Trên đường trở về nước, tàu cặp bến tại Thái Lan, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã nhận được những lời khuyên của đại diện Việt Nam Dân chủ Cộng hoà tại Thái Lan rằng nên ở lại hoặc hướng về vùng kháng chiến ở Nam Bộ để xây dựng cơ sở nghiên cứu. Trong thời gian chờ đợi các chỉ thị cụ thể từ Trung ương, với bản tính tận tụy và tinh thần chủ động của một nhà khoa học, ông đã bắt tay ngay vào việc nghiên cứu nuôi nấm Penicillin bằng nước dừa - một loại nguyên liệu rất sẵn có ở miền Nam lúc bấy giờ. Đồng thời, ông tìm mua một số dụng cụ thí nghiệm bằng thủy tinh thô sơ nhằm chuẩn bị cho việc thiết lập một phòng nghiên cứu kháng sinh tại chỗ nếu có điều kiện.
...tôi lên đường về nước tham gia kháng chiến, mang theo hai bộ quần áo, và một ống giống nấm Penicillin.
Trích tự thuật GS.Đặng Văn Ngữ
Sau hành trình gian khổ xuyên qua nước Lào và vượt dãy Trường Sơn hùng vĩ, đến cuối tháng 12/1949, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã đặt chân trở về khu căn cứ ở Liên khu IV, đúng vào thời điểm diễn ra hội nghị khoa học của khu. Tại đây, ông tiến hành chọn lựa rất kĩ lưỡng nơi lưu trữ và kiểm tra lại ống giống nấm chiết xuất kháng sinh mang từ Nhật Bản về.
Thực tế khắc nghiệt đã thử thách ý chí của nhà khoa học khi ông mở gói nấm ra và phát hiện nấm đã bị suy giảm hoạt tính, bị lẫn lộn bởi các tạp khuẩn từ bên ngoài do điều kiện vận chuyển dài ngày qua nhiều vùng khí hậu khác nhau.
Những ngày sau đó, tâm trí ông hoàn toàn bị chi phối bởi bài toán phục hồi giống nấm. Không kể ngày đêm, ông kiên trì miệt mài bên các ống nghiệm, thực hiện hàng trăm lần cấy thử nghiệm để tìm lại sự sống cho chủng nấm kháng sinh. Thông qua những đêm thao thức bên phòng thí nghiệm thô sơ, việc thực hiện lựa chọn dấn thân lúc này được thử thách bằng sự kiên nhẫn tột cùng để phục hồi chủng giống. Cuối cùng, vào một đêm khuya khi kiểm tra các ống nghiệm, thành quả đã đến khi ông phát triển thành công những mẻ nấm khôi phục lại hoàn toàn công hiệu ức chế vi trùng.
Ngày ngày tôi cấy hàng trăm cái nấm lấy ở ống giống ra để thử với vi trùng. Nhưng ngày nào cũng như ngày nào, vi trùng đều mọc quanh cái nấm, chứng tỏ rằng nấm không còn có tác dụng nữa. Đêm đến, vấn đề nấm đeo đuổi tôi mãi không ngủ được.
Trích hồi ký của GS. Đặng Văn Ngữ.
Bản giao hưởng trí tuệ và dấu ấn của sự dấn thân
Tại Liên khu IV, bác sĩ Đặng Văn Ngữ nhanh chóng triển khai các bước hiện thực hóa những trăn trở khoa học của mình. Trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn quyết liệt, số lượng thương bệnh binh tại các chiến trường ngày một gia tăng, nhu cầu về thuốc men, đặc biệt là thuốc kháng sinh chống nhiễm trùng, trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nhận thức rõ trọng trách lịch sử đặt lên vai, giá trị của lựa chọn dấn thân tiếp tục tỏa sáng rực rỡ khi ông chuyển hóa mọi khó khăn, thiếu thốn thành động lực sáng tạo không ngừng nghỉ.
Tết Nguyên đán năm 1950, một ngôi chùa nhỏ tại Yên Thành đã được sửa sang, cải tạo thành phòng thí nghiệm chuyên nghiên cứu kháng sinh đầu tiên của khu vực. Tại đây, cùng với sự hỗ trợ nhiệt thành của những thanh niên địa phương chưa từng biết qua ống nghiệm hay nấm mốc, ông đã từng bước vượt qua rào cản vật chất vô cùng khắc nghiệt. Việc chế tạo thành công những lọ kháng sinh bột đầu tiên tại phòng thí nghiệm Yên Thành chính là khúc dạo đầu hùng tráng cho bản giao hưởng trí tuệ và lòng yêu nước của một nhà khoa học lớn.
Chính tinh thần lựa chọn dấn thân không quản hiểm nguy, gian khổ đã định hình trọn vẹn nhân cách của GS. TSKH. Đặng Văn Ngữ trong suốt chặng đường đời sau này. Từ một giảng viên, nhà nghiên cứu ưu tú tại các trường đại học lớn ở Thủ đô và hải ngoại, ông tự nguyện hòa mình vào dòng chảy hào hùng nhưng không ít khốc liệt của cuộc kháng chiến toàn dân. Quyết định rời bỏ cuộc sống tiện nghi để mang tri thức về phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc đã đặt nền móng vững chắc cho sự ra đời của ngành y học quân sự và y tế dự phòng cách mạng Việt Nam.
** Mời bạn đọc đón đọc kỳ 2: Giáo sư Đặng Văn Ngữ và trò xiếc thí nghiệm ở chùa vào lúc 9h ngày 5/8.