Biến dữ liệu thành tài sản, mở lối để nông sản miền Tây vươn xa

Bước ngoặt từ tư duy sản lượng sang giá trị

Theo phân tích của PGS.TS. Lê Văn Vàng, Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp - Đại học Cần Thơ, khu vực ĐBSCL đang rất cần một cú hích mạnh mẽ để thoát khỏi cái bóng của tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy. Trong nhiều năm, mục tiêu của người nông dân chủ yếu là làm sao đạt năng suất cao nhất, thu hoạch được nhiều nông sản nhất. Tuy nhiên, mô hình kinh tế nông nghiệp hiện đại đặt ra một bài toán hoàn toàn khác. Đó là, tập trung đáp ứng đúng nhu cầu thị trường, minh bạch hóa nguồn gốc và xây dựng thương hiệu.

Sự thay đổi này mang tính bước ngoặt bởi khi thông tin về sản phẩm trở nên minh bạch nhờ công nghệ, giá trị nông sản sẽ gia tăng đáng kể. Người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao hơn cho những sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, quy trình sản xuất minh bạch và bảo đảm chất lượng. PGS.TS. Lê Văn Vàng nhấn mạnh, sự dịch chuyển từ tư duy sản lượng sang tư duy giá trị chính là nền tảng để tối ưu hóa và gia tăng giá trị trên toàn bộ chuỗi cung ứng, thay vì chỉ tập trung tăng sản lượng như trước đây.

Dữ liệu - nguồn lực sản xuất mới của thời đại số

Trong nền kinh tế truyền thống, ba trụ cột cơ bản luôn là đất đai, lao động và vốn. Tuy nhiên, bước vào kỉ nguyên số, dữ liệu đã trở thành nguồn lực sản xuất mới và có giá trị đặc biệt. Khái niệm tài sản đối với người nông dân giờ đây không còn bó hẹp ở máy móc, kho bãi hay diện tích đất canh tác, mà dữ liệu cũng trở thành một loại tài sản quan trọng, tạo điều kiện để ngay cả những hộ sản xuất nhỏ lẻ nâng cao năng lực cạnh tranh.

Dữ liệu số tạo nên sợi dây liên kết xuyên suốt bốn giai đoạn của chuỗi giá trị gồm: canh tác, thu hoạch, chế biến và tiêu thụ. Một ví dụ điển hình là người tiêu dùng ở bên kia bán cầu chỉ cần quét mã QR đã có thể biết chính xác nguồn gốc sản phẩm, quy trình chăm sóc, thời điểm thu hoạch và nhiều thông tin liên quan. Chính sự minh bạch đó tạo dựng niềm tin, đồng thời nâng cao giá trị cho nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

"Điểm nghẽn" trong quá trình chuyển đổi số

Quá trình chuyển đổi số tại ĐBSCL vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản. Các chuyên gia chỉ ra ba điểm nghẽn cốt lõi cần sớm được tháo gỡ.

Thứ nhất là hệ thống logistics và chuỗi lạnh. Hạ tầng còn thiếu đồng bộ khiến nhiều mặt hàng nông sản, đặc biệt là thủy sản và trái cây, bị hao hụt, giảm chất lượng trước khi đến tay người tiêu dùng hoặc xuất khẩu.

Thứ hai là nền tảng quản trị số ở cấp cơ sở. Nhiều hợp tác xã vẫn thiếu các công cụ quản lí số đồng bộ, khiến việc quản lí dữ liệu sản xuất, truy xuất nguồn gốc và kết nối với doanh nghiệp còn rời rạc, thiếu hiệu quả.

Thứ ba là nguồn nhân lực, được xem là điểm nghẽn quan trọng nhất. Mặc dù nhiều nông dân đã thành thạo sử dụng điện thoại thông minh, kỹ năng khai thác, phân tích và ứng dụng dữ liệu vào hoạt động sản xuất vẫn còn hạn chế.

Liên quan đến vấn đề này, PGS.TS. Lê Nguyễn Đoan Khôi, giảng viên cao cấp, Trưởng phòng Quản lý Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo) Đại học Cần Thơ cho rằng việc lắp đặt các cảm biến rời rạc hoặc sử dụng nhiều phần mềm khác nhau nhưng không có sự kết nối sẽ dẫn đến tình trạng đầu tư kém hiệu quả. Điều ĐBSCL thực sự cần là một hệ sinh thái số thống nhất, trong đó dữ liệu được kết nối xuyên suốt giữa các khâu của chuỗi giá trị, giúp doanh nghiệp chủ động dự báo thị trường, tối ưu hoạt động sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Công cụ sinh tồn cho nền nông nghiệp xanh

Trong bối cảnh ĐBSCL đang chịu tác động ngày càng lớn của biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và những hiện tượng thời tiết cực đoan, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng, Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), khẳng định dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là những công nghệ xa xỉ mà đã trở thành "công cụ sinh tồn" của nền nông nghiệp hiện đại.

Những công nghệ này cho phép quản lí đồng ruộng theo thời gian thực, tiết kiệm nước tưới, tính toán lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật phù hợp, qua đó vừa nâng cao hiệu quả sản xuất vừa giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

Kiến tạo hệ sinh thái từ sự liên kết "4 nhà"

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế số trong nông nghiệp, các chuyên gia thống nhất rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng số đến đầu tư hệ thống logistics, chuỗi lạnh và các sàn giao dịch số. Tuy nhiên, yếu tố quyết định thành công vẫn là sự liên kết chặt chẽ giữa các chủ thể trong hệ sinh thái nông nghiệp.

Hệ sinh thái đó chỉ có thể vận hành hiệu quả khi có sự phối hợp đồng bộ giữa bốn bên.

Thứ nhất, nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, hoàn thiện môi trường pháp lí và đầu tư hạ tầng.

Thứ hai, nhà khoa học cung cấp tri thức, đổi mới sáng tạo và các giải pháp công nghệ phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Thứ ba, doanh nghiệp nắm bắt nhu cầu thị trường, dẫn dắt chuỗi giá trị và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Thứ tư, người nông dân cần chủ động nâng cao kĩ năng số để trở thành người làm chủ công nghệ và dữ liệu trong quá trình sản xuất.

ĐBSCL đang đứng trước cơ hội lịch sử để không chỉ giữ vai trò là vựa lúa của quốc gia mà còn trở thành trung tâm kinh tế nông nghiệp số của cả vùng và từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ nông nghiệp thế giới. Khi dữ liệu thực sự được công nhận là một nguồn lực sản xuất mới, được quản trị và khai thác hiệu quả, đó cũng là lúc nông sản Việt Nam tạo nên bước đột phá mạnh mẽ về giá trị, sức cạnh tranh và vị thế trên thị trường toàn cầu.

Văn Kim Khanh